रसुवाको भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीले ठूलो मानवीय क्षति निम्त्याएको छ । बाढीले बगाएका शवहरू रसुवा मात्र होइन, नुवाकोट, धादिङ, चितवनलगायतका जिल्लासम्म भेटिएका छन् । उद्धारसँगै अहिले राज्यसामु अर्को अत्यन्त कठिन प्रश्न उभिएको छ—पहिचान हुन नसकेका सयौँ शवलाई कसरी सुरक्षित, सम्मानजनक र भविष्यमा पहिचान गर्न सकिने गरी व्यवस्थापन गर्ने ? यो प्रश्न केवल स्वास्थ्य वा प्रशासनिक प्रश्न होइन । यो मृतकको सम्मान, परिवारको अधिकार, धार्मिक तथा सांस्कृतिक संवेदना र भविष्यमा हुन सक्ने कानुनी पहिचानसँग जोडिएको विषय हो ।
शव व्यवस्थापनमा राज्य किन दबाबमा छ त ?
समस्या शव भेटिनुमा मात्र सीमित छैन । शवहरू लामो समय पानी, हिलो र गर्मीमा रहेकाले छिटो कुहिन थालेका छन् । चितवनका अस्पताल तथा अस्थायी शव व्यवस्थापन केन्द्रमा उपलब्ध शीत भण्डारण क्षमता अत्यन्त सीमित भएकाले सयौँ शवलाई लामो समय राख्न व्यावहारिक कठिनाइ देखिएको छ । यही परिस्थितिमा चितवन जिल्ला प्रशासनले पहिचान नभएका तथा बेवारिसे शवलाई अस्थायी रूपमा जमिनमुनि सुरक्षित व्यवस्थापन गर्ने निर्णय गरेको हो । सार्वजनिक विवरणअनुसार शव व्यवस्थापन गर्नुअघि डीएनए नमुना संकलन गर्ने र प्रत्येक शवलाई संकेत नम्बर दिएर अभिलेख राख्ने व्यवस्था गरिएको छ ।
जमिनमुनि राख्नु आफैंमा गलत हो त ?
यसलाई सीधै ‘शव गाड्ने’ वा ‘शव नष्ट गर्ने’ भनेर बुझ्नु उचित हुँदैन । विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले विपद्का बेला शव व्यवस्थापनका लागि सम्भव भए शीत भण्डारण र आवश्यक अवस्थामा अस्थायी burial अर्थात् अस्थायी रूपमा जमिनमुनि सुरक्षित राख्ने विकल्प स्वीकार गरेको छ । तर त्यसअघि शवको फोटो, पहिचानसम्बन्धी विवरण र छुट्टै पहिचान नम्बर सुरक्षित राख्नुपर्नेमा WHO ले विशेष जोड दिएको छ ।
WHO को महत्वपूर्ण सन्देश अझ स्पष्ट छ–प्राकृतिक विपद्मा मृत्यु भएका शवहरूले सामान्य अवस्थामा महामारी फैलाउने ठूलो जोखिम हुँदैन । त्यसैले ‘संक्रमण फैलिन्छ’ भन्ने डरका कारण हतारमा सामूहिक रूपमा शव गाड्नु उचित हुँदैन । पहिले सम्भव भएसम्म पहिचानका प्रमाण सुरक्षित गर्नुपर्छ । अर्थात शव व्यवस्थापनको पहिलो उद्देश्य शव हटाउनु होइन, शवको पहिचान सुरक्षित राख्नु हो । सामूहिक चिहान र अस्थायी सुरक्षित भण्डारणबीच फरक छ । यही ठाउँमा अहिलेको बहसलाई स्पष्ट पार्न आवश्यक छ ।
WHO ले सार्वजनिक स्वास्थ्यको नाममा हतारहतार सामूहिक चिहान बनाउने अभ्यासलाई उचित मानेको छैन । तर असाधारण परिस्थितिमा, पर्याप्त शीत भण्डारण वा अन्य सुविधा उपलब्ध नभएको अवस्थामा, प्रत्येक शवको पहिचान र स्थान स्पष्ट रूपमा अभिलेख गरेर सामुदायिक रूपमा अस्थायी रूपमा जमिनमुनि सुरक्षित राख्ने विकल्प स्वीकार्य हुन सक्ने बताएको छ । त्यसैले रसुवाबाट बाढीले बगाएका शवको चितवनमा भइरहेको व्यवस्थापनलाई स्थायी अन्त्येष्टि होइन, पहिचान नखुलेसम्मको अस्थायी सुरक्षित व्यवस्थापनका रूपमा बुझिनुपर्छ—यदि त्यसका लागि आवश्यक अभिलेख र कानुनी प्रक्रिया पूर्ण रूपमा पालना गरिएको छ भने ।
प्रत्येक शवको आफ्नै परिचय हुनुपर्छ
एउटा शवलाई अर्को शवसँग मिसाउनु हुँदैन । प्रत्येक शवको छुट्टै कोड वा संकेत नम्बर हुनुपर्छ । त्यससँगै सम्भव भएसम्म शवको फोटो, भेटिएको स्थान, भेटिएको मिति र समय, शवको हुलिया, लगाएको कपडा, शरीरमा रहेका चिन्ह, गहना तथा व्यक्तिगत सामग्री, औँठाछाप सम्भव भए त्यसको विवरण, डीएनए नमुना, पोस्टमार्टम रिपोर्ट, लासजाँच मुचुल्का, सनाखतसम्बन्धी विवरण सुरक्षित राखिनुपर्छ । ध्ज्इ ले पनि प्रत्येक शवलाई अद्वितीय कोड दिएर उक्त कोड फोटो, अभिलेख, शव तथा शव राखिएको स्थानमा समेत प्रयोग गर्नुपर्ने बताएको छ, ताकि भविष्यमा परिवारले दाबी गरेमा शव पुनः फेला पार्न सकियोस् ।
४० सेन्टिमिटरको दूरीको प्रश्न
चितवनमा तयार गरिएको खाल्डोमा एउटा शवदेखि अर्को शवबीच करिब ४० सेन्टिमिटर दूरी कायम गर्ने र प्रत्येक शवलाई छुट्टाछुट्टै संकेत नम्बर दिने व्यवस्था गरिएको सार्वजनिक विवरण आएको छ । खाल्डो करिब डेढ मिटर गहिरो बनाइएको र शवको स्थानलाई भविष्यमा पहिचान गर्न सकिने गरी चिन्हित गर्ने बताइएको छ । तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छ–४० सेन्टिमिटरको दूरी मात्रले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड पूरा हुन्छ भन्ने होइन ।
शव व्यवस्थापनको स्थान छनोट गर्दा खानेपानीको स्रोत, भूमिगत पानी, सतहको पानी, वस्ती र वातावरणीय जोखिमसमेत विचार गर्नुपर्छ । WHO ले graveyard लाई खानेपानीका भूमिगत स्रोतबाट कम्तीमा ३० मिटर टाढा राख्नुपर्ने तथा जमिनको पानीको सतहसम्बन्धी निश्चित सुरक्षा मापदण्ड पालना गर्नुपर्ने उल्लेख गरेको छ ।
त्यसैले ‘कति गहिरो खाल्डो ?’ र ‘कति दूरीमा शव राख्ने ?’ मात्र होइन, ‘कहाँ राख्ने ?’ र ‘भोलि कसरी निकाल्ने ?’ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन् । जमिनमाथि देखिने गरी अभिलेख किन आवश्यक छ ? शव जमिनमुनि राखेपछि सबैभन्दा ठूलो जोखिम हुन्छ–समय बित्दै जाँदा शवको स्थान हराउनु । त्यसैले प्रत्येक शवको संकेत नम्बर जमिनमाथि स्पष्ट रूपमा देखिने गरी टिकाउ सामग्रीमा राखिनुपर्छ । त्यससँगै व्यवस्थापन गरिएको सम्पूर्ण क्षेत्रकोस् ।
नक्सा, फोटो, GPS Location, शवको क्रम संख्या र विस्तृत अभिलेख सुरक्षित राखिनुपर्छ । नेपाल प्रहरीले हालै सार्वजनिक गरेको विवरणमा पनि जमिनमुनि व्यवस्थापन गरिएका शवको संकेतरकोड नम्बर जमिनमुनि र जमिनमाथि राखिएको, व्यवस्थापनस्थलको GPS Location, फोटो र नक्सासहित अभिलेख राखिएको तथा फोटो, डीएनए नमुना, संकेत नम्बर, हुलिया, सनाखत, पोस्टमार्टम रिपोर्ट, लासजाँच मुचुल्का, मिति र स्थान सुरक्षित राखिने उल्लेख गरेको छ । यसको अर्थ आज शव पहिचान भएन भन्दैमा भोलिको पहिचानको ढोका बन्द गर्नु हुँदैन ।
परिवारका लागि सबैभन्दा ठूलो आशा : DNA
बाढीमा हराएका व्यक्तिका परिवारका लागि शव पहिचान हुनु केवल प्रशासनिक काम होइन, जीवनको सबैभन्दा ठूलो पीडाको अन्त्य हुन सक्छ । त्यसैले पहिचान नभएका शवको डीएनए नमुना सुरक्षित राख्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । अहिले चितवनमा पनि शव व्यवस्थापनअघि डीएनए नमुना संकलन गर्ने व्यवस्था गरिएको प्रशासनले जनाएको छ । यसले भविष्यमा आफन्तबाट प्राप्त डीएनए नमुनासँग वैज्ञानिक तुलना गरी पहिचान गर्न सकिने सम्भावना कायम राख्छ । अर्थात्, शरीर जमिनमुनि जान सक्छस तर पहिचानको प्रमाण जमिनमुनि हराउनु हुँदैन ।
तर एउटा गम्भीर प्रश्न पनि छ
शव व्यवस्थापनको निर्णय कसले गर्ने ? यो काम उद्धारमा खटिएको टोली, स्वयंसेवक वा सुरक्षाकर्मीले तत्कालीन परिस्थितिमा आफैं निर्णय गरेर गर्ने विषय होइन । शव भेटिएपछि पहिलो प्राथमिकता उद्धार, सुरक्षा, फोटो, पहिचानसम्बन्धी प्रमाण र अभिलेख हो । त्यसपछि जिल्ला प्रशासन, स्थानीय तह, प्रहरी, स्वास्थ्य कार्यालय, फरेन्सिक विशेषज्ञ तथा आवश्यक प्राविधिक निकायबीच समन्वय र लिखित निर्णय हुनुपर्छ ।
यसले दुईवटा कुरा सुनिश्चित गछ – पहिलो, मृतकको सम्मान र परिवारको अधिकार सुरक्षित हुन्छ । दोस्रो, भविष्यमा कुनै परिवारले ‘यो शव मेरो आफन्तको हो’ भनेर दाबी गर्दा राज्यसँग वैज्ञानिक तथा कानुनी प्रमाण उपलब्ध हुन्छ । धार्मिक संस्कारको प्रश्नलाई पनि बिर्सन मिल्दैन । नेपाल बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक समाज हो । हिन्दू परिवारका लागि दाहसंस्कार, बौद्ध समुदायका लागि आफ्नै परम्परा तथा अन्य समुदायका लागि आ–आफ्ना अन्त्येष्टि संस्कारको गहिरो सामाजिक र भावनात्मक अर्थ छ ।
त्यसैले अस्थायी रूपमा जमिनमुनि सुरक्षित राख्नु र स्थायी रूपमा अन्त्येष्टि गर्नु एउटै कुरा होइन । परिवारले आफ्नो सदस्यको पहिचान गरेपछि सम्भव भएसम्म सम्बन्धित परिवारलाई शव हस्तान्तरण गरी उनीहरूको धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक इच्छाअनुसार अन्तिम संस्कार गर्ने बाटो खुला राखिनुपर्छ । WHO ले पनि विपद्का मृतकको व्यवस्थापनमा परिवार तथा समुदायका सामाजिक र सांस्कृतिक मान्यताको सम्मान गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ ।
रसुवा बाढीले राज्यलाई दिएको कठोर पाठ
यो विपद्ले नेपालको विपद् व्यवस्थापन प्रणालीका कमजोरी पनि देखाइदिएको छ । सयौँ शव एकैपटक आउन सक्ने अवस्थामा पर्याप्त शवगृह छैन । शीत भण्डारण क्षमता सीमित छ । फरेन्सिक स्रोत सीमित छन् । दुर्गम क्षेत्रमा शवको पहिचान र ढुवानी कठिन छ । अनि एकैपटक ठूलो संख्यामा हराएका व्यक्तिको अभिलेख राख्ने प्रणाली पनि चुनौतीपूर्ण देखिएको छ । त्यसैले अबको प्रश्न केवल ‘यी शवलाई कहाँ राख्ने ?’ भन्ने हुनु हुँदैन ।
प्रश्न हुनुपर्छ – ‘यस्तो विपद् फेरि आयो भने नेपालसँग सयौँ शवलाई सम्मानपूर्वक राख्ने, पहिचान गर्ने र परिवारलाई हस्तान्तरण गर्ने पूर्वतयारी छ कि छैन ?’ निष्कर्षः शवलाई व्यवस्थापन गरौँ, प्रमाणलाई होइन । रसुवा बाढीका कारण भेटिएका पहिचान नभएका शवलाई अस्थायी रूपमा जमिनमुनि सुरक्षित राख्ने निर्णय परिस्थितिजन्य रूपमा आवश्यक हुन सक्छ । WHO का विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी निर्देशिकाले पनि पर्याप्त शीत भण्डारण उपलब्ध नभएको अवस्थामा अस्थायी burial लाई विकल्पका रूपमा स्वीकार गर्छ ।
तर त्यसको मूल शर्त हो—पहिचानको सम्भावना कहिल्यै समाप्त नहोस् । प्रत्येक शवको छुट्टै नम्बर होस् । प्रत्येक शवको फोटो होस् । डीएनए नमुना होस् । पोस्टमार्टम तथा लासजाँच अभिलेख होस् । जमिनमाथि स्पष्ट संकेत होस् । GPS र नक्सा होस् । सम्पूर्ण विवरण डिजिटल अभिलेखमा सुरक्षित होस् । र परिवारले खोज्दा राज्यसँग जवाफ होस् । किनकि बाढीले मानिसको शरीर बगाउन सक्छ, तर राज्यको अभिलेखले उसको पहिचान बगाउन दिनु हुँदैन । यी शवहरू केवल ‘बेवारिसे शव’ होइनन् । प्रत्येक शवको पछाडि एउटा परिवार छ, एउटा सम्बन्ध छ, एउटा जीवन छ, एउटा कथा छ । त्यसैले विपद्को अन्तिम संस्कार पनि मानवीयता, विज्ञान, कानुन र सम्मानसँगै हुनुपर्छ ।
(यो लेखमा अहिले सार्वजनिक भएका नेपाल प्रहरी, जिल्ला प्रशासन, WHO, IFRC तथा समाचार स्रोतका तथ्यहरू समेटिएका छन् । विशेषतः नेपाल प्रहरीले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो विवरणले शवको कोड, GPS, फोटो, DNA, पोस्टमार्टम र लासजाँच मुचुल्कासहित अभिलेख राखिएको बताएको छ, जुन तपाईंले उठाउनुभएको मूल तर्कसँग धेरै हदसम्म मेल खान्छ ।)
