आज देशलाई खरानी बनाउने ग्याङ्गले ३५ वर्ष केही भएन भन्ने भास्य निर्माण गरेका छन्  ।  विकासलाई हेर्ने आँखा पनि इतिहासकै एउटा दस्तावेज होकहिलेकाहीँ इतिहासमाथि धुलो जम्छ । धुलो पुछ्नुपर्ने मान्छेहरू नै धुलोलाई इतिहास सम्झाउन थाल्छन् । आजकल एउटा वाक्य निकै सुनिन्छ –
    ‘३५ वर्षमा नेपालमा केही भएन ।’ यो वाक्य सुन्दा लाग्छ, नेपाल ३५ वर्षसम्म एउटै ठाउँमा उभिएको थियो । सडक बनेनन्, विद्यालय खुलेनन्, अस्पताल पुगेनन्, बिजुली बलेन, सञ्चार पुगेन, गाउँ सहरसँग जोडिएन, मानिसको जीवनमा कुनै परिवर्तन आएन । मानौँ ३५ वर्षको इतिहास एउटा ठूलो खरानीको थुप्रो हो—र त्यस खरानीमुनि विकास भन्ने शब्द कहिल्यै जन्मिएन । तर इतिहास यति निर्दयी हुँदैन । उसलाई पढ्न जान्ने हो भने इतिहासले आफूभित्रका साना–साना उज्याला देखाउँछ । 
    एउटा घरको कथा सम्झौँ । एउटा बच्चा जन्मन्छ । उसलाई हुर्काउन आमाबुवाले आफ्नो गाँस काट्छन् । भोक लाग्दा पहिले छोराछोरीलाई खुवाउँछन् । ज्वरो आउँदा रातभरि सिरानी छेउमा बस्छन् । विद्यालय पठाउँछन् । कापी–कलम किनिदिन्छन् । आफूले नयाँ कपडा नलगाई छोराछोरीलाई लगाइदिन्छन् । छोराछोरी ठूलो हुन्छन् । शिक्षा पाउँछन् । रोजगारीको अवसर पाउँछन् । जीवनमा अगाडि बढ्छन् । अब कुनै दिन छोराले आमाबुवालाई भन्यो भने—‘तपाईंहरूले मेरो लागि के नै गर्नुभयो र?छिमेकीको छोराले त मभन्दा धेरै पायो ।’ कस्तो लाग्ला ? अथवा अझ अगाडि बढेर उसले भन्यो भने—‘तपाईंहरूले आफ्नो खल्तीबाट खर्च गर्नुभयो होला, त्यो त तपाईंहरूको कर्तव्य थियो । हजुरबुवाको सम्पत्ति थियो होला । मलाई जन्माउनु पनि तपाईंहरूको आफ्नै रमाइलो थियो होला । ’यो तर्क कति निर्दयी सुनिन्छ ! राष्ट्र पनि त्यस्तै हो । राष्ट्र कुनै एक पुस्ताले बनाएको घर होइन । यो पुस्तौँ पुस्ताले आफ्नो पसिना, आँसु, कर, श्रम, बलिदान र सपनाले बनाएको साझा घर हो । 
नेपाल कहाँबाट हिँडेर आयो ?
    नेपालले लोकतान्त्रिक यात्रा फूल ओछ्याइएको बाटोबाट सुरु गरेको होइन । एक सय चार वर्षको राणा शासन पार गर्नुप¥यो । त्यसपछि तीस वर्षको निरंकुश पञ्चायती व्यवस्था आयो । त्यसको विरुद्ध लोकतन्त्रका लागि संघर्ष भयो । दश वर्षको सशस्त्र द्वन्द्वले समाजको घाउ गहिरो बनायो । त्यसपछि राजतन्त्रको निरंकुश स्वरूप अन्त्य गर्न २०६२÷०६३ को जनआन्दोलन भयो । 
    त्यो आन्दोलनपछि नयाँ राजनीतिक संरचना निर्माण भयो । संविधान निर्माण भयो । संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संस्थागत प्रक्रिया अगाडि बढ्यो । र २०७४ सालमा संघीय, प्रदेश र स्थानीय तहका निर्वाचन सम्पन्न भएपछि राज्यपुनर्संरचनाले व्यवहारिक रूप लिन थाल्यो । त्यसपछि बल्ल देशको विकासले नयाँ ढोका खोल्ने सम्भावना पायो । त्यो ढोका खोलिएको दिनदेखि आजसम्मको यात्रालाई पनि कसैले आँखा चिम्लेर ‘केही भएन’ भन्न सक्छ ?
त्यो नेपाल पनि सम्झौँ
    आज गाउँको सडकमा मोटरसाइकल गुडिरहेको छ । तर केही वर्षअघिसम्म त्यही गाउँ पुग्न घण्टौँ पैदल हिँड्नुपथ्र्यो । आज गाउँमा बिजुली पुगेको छ । मोबाइल फोन पुगेको छ । इन्टरनेट पुगेको छ । विद्यालयका भवन बनेका छन् । स्वास्थ्यचौकीहरू विस्तार भएका छन् । एम्बुलेन्स पुगेका छन् । खानेपानीका आयोजना बनेका छन् । सडक सञ्जाल विस्तार भएको छ । स्थानीय तहमा सरकार पुगेको छ । नागरिकले आफ्नै गाउँठाउँमा जन्मदर्ता, विवाहदर्ता, नागरिकता सिफारिस, सामाजिक सुरक्षा, विभिन्न प्रशासनिक सेवा लिन पाउने संरचना बनेको छ । यी सबै कुरा रातारात आकाशबाट खसेका होइनन् । यी विकासका इँटाहरू हुन् । कसैले एउटा इँटा राख्यो । कसैले अर्को । कसैले बाटो खन्यो । कसैले पुल बनायो । कसैले विद्यालयको ढोका खोल्यो । कसैले स्वास्थ्यचौकीमा औषधि पु¥यायो । कसैले विद्युत्को तार तान्यो । कसैले सञ्चारको टावर ठड्यायो । र यिनै हजारौँ साना कामले आजको नेपाल निर्माण भएको हो । ‘केही भएन’ भन्नुअघि गाउँतिर फर्केर हेर्नुस् ।कुनै समय गाउँका गर्भवती महिलालाई अस्पताल लैजान डोको चाहिन्थ्यो । सुत्केरी गराउन स्वास्थ्यकर्मीको पहुँच थिएन । बालबालिका सामान्य रोगकै कारण ज्यान गुमाउँथे । ज्वरो आयो भने झारफुक र घरेलु उपचारमै भर पर्नुपर्ने अवस्था थियो । आज त्यो अवस्था पूर्णरूपमा अन्त्य भएको छैन । तर अवस्था उस्तै पनि छैन । आज स्वास्थ्य संस्था छन् । प्रसूति सेवा विस्तार भएका छन् । आमा र बच्चाका लागि खोप कार्यक्रम छन् । एम्बुलेन्सको पहुँच बढेको छ । स्वास्थ्यकर्मी गाउँसम्म पुगेका छन् । विद्यालयको संख्या र पहुँच बढेको छ । छोरीहरू विद्यालय जाने अवस्था व्यापक बनेको छ । उच्च शिक्षा गाउँबाट सम्भव हुँदै गएको छ । यी परिवर्तनलाई ‘केही भएन’ भन्नु तथ्यसँग अन्याय गर्नु हो । सञ्चारको एउटा सानो इतिहास– एक समय टेलिफोन गर्न सदरमुकाम पुग्नुपथ्र्यो । 
    टेलिफोन भनेको सम्पन्नताको प्रतीक थियो । पत्र पठाएपछि जवाफ आउन दिन होइन, हप्ता कुर्नुपथ्र्यो । आज गाउँको एउटा किसानले लन्डनमा बसेको छोरासँग भिडियो कल गर्न सक्छ । दुबईमा काम गर्ने छोरीले आमासँग प्रत्यक्ष कुरा गर्न सक्छिन् । विदेशमा रहेका नेपालीले गाउँको घरको अवस्था मोबाइलबाटै हेर्न सक्छन् । कृषकले बजारको मूल्य मोबाइलबाट थाहा पाउन सक्छ । विद्यार्थीले विश्वका विश्वविद्यालयका सामग्री आफ्नो मोबाइलमा पढ्न सक्छ । यो परिवर्तन के हो? यो पनि विकास हो । सडक केवल बाटो होइनसडक बनेपछि केवल गाडी चल्दैन । सडकसँगै बजार आउँछ । विद्यालय नजिकिन्छ । अस्पताल नजिकिन्छ । कृषकको उत्पादन बजार पुग्छ । गर्भवती महिला स्वास्थ्य संस्था पुग्न सक्छिन् । विद्यार्थी कलेज पुग्न सक्छ । व्यापारीले सामान ओसार्न सक्छ । पर्यटक गाउँ पुग्न सक्छ । त्यसैले एउटा सडकको अर्थ डोजरले काटेको माटोभन्दा धेरै ठूलो हुन्छ । सडक एउटा गाउँलाई अर्को गाउँसँग होइन,अवसरसँग जोड्ने पुल हो । बिजुली बलेपछि केवल बत्ती बल्दैन ।बिजुली आएपछि घर उज्यालो हुन्छ । तर त्यससँगै विद्यार्थीको पढाइको समय बढ्छ । साना उद्योग सञ्चालन गर्न सकिन्छ । कृषिमा आधुनिक उपकरण प्रयोग गर्न सकिन्छ । सूचना प्रविधि गाउँमा पुग्छ । फ्रिज, कम्प्युटर, इन्टरनेट, सञ्चारका साधन चल्छन् । 
अर्थात –
    बिजुलीको एउटा तारले केवल घर उज्यालो पार्दैन, सम्भावनाको ढोका खोल्छ । तर विकासको हिसाब गर्दा एउटा कुरा बिर्सनु हुँदैन२०६२÷०६३ पछि करिब एक दशक राजनीतिक संक्रमण, संविधान निर्माण र राज्य पुनर्संरचनामा गयो । त्यसबीचमा २०७२ को भूकम्प आयो । नाकाबन्दी आयो । त्यसपछि कोरोना महामारी आयो । 
    यी संकटहरूले देशको आर्थिक र सामाजिक गतिलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गरे । त्यसैले पछिल्लो दशकलाई एउटै रेखामा राखेर ‘दश वर्षमा केही भएन’ भन्नु पनि इतिहासलाई सरल बनाएर बुझ्नु हो । अझ त्यसपछि संघीय संरचनाको संस्थागत अभ्यास सुरु भयो । स्थानीय सरकारहरू बने । प्रदेश सरकार बने । हजारौँ जनप्रतिनिधि पहिलोपटक स्थानीय शासनको अभ्यासमा आए । संघीयता आफैँमा एउटा नयाँ प्रयोग थियो । यसलाई व्यवस्थित हुन समय लाग्नु स्वाभाविक थियो । सात वर्षको नेपाललाई ३५ वर्षको खरानी भन्न मिल्छ? २०७४ सालपछि विकासको नयाँ संरचनाले व्यवहारिक गति लिन थाल्यो । त्यसपछिका वर्षमा भएका कामको गुणस्तरमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ । भ्रष्टाचारमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ । बजेटको दुरुपयोगमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ । ठेकेदारको ढिलासुस्तीमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ । अस्पतालमा औषधि नपाएको प्रश्न उठाउन सकिन्छ । सडकको गुणस्तरमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ । शिक्षाको स्तरमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ । तर प्रश्न उठाउनु र ‘केही भएन’ भन्नु एउटै कुरा होइन । अपूर्ण विकासको आलोचना गरौँ,तर भएको विकासलाई अस्वीकार नगरौँ । आजका मन्त्रीहरू पनि हिजोका नागरिक थिए ।
    आज सत्ता र राज्यको उच्च तहमा पुगेका धेरै मानिसहरूले आफ्नै जीवनमा अभाव देखेका छन् । कसैले डोकोमा बसेर स्वास्थ्य संस्था पुगेका छन् । कसैले घण्टौँ पैदल हिँडेका छन् । कसैले लालटिनको उज्यालोमा पढेका छन् । कसैले गाउँमा विद्यालय नहुँदा टाढाको बाटो हिँडेका छन् । कसैले सामान्य उपचारका लागि सदरमुकाम धाएका छन् । कसैले टेलिफोन गर्न महिनौँ कुर्नुपरेको समय देखेका छन् । त्यही पुस्ताले आज सडक, पुल, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, बिजुली, सञ्चार र प्रविधिको विस्तार देखिरहेको छ । 
त्यसैले प्रश्न गर्नुपर्छ –
    यदि ३५ वर्षमा केही पनि भएको थिएन भने आज हामी उभिएको ठाउँ कसरी बन्यो?आलोचना चाहिन्छ, तर विस्मृति होइननेपालमा विकासको गति पर्याप्त छैन । हामीले गर्नुपर्ने काम अझ धेरै छन् । रोजगारी सिर्जना गर्न बाँकी छ । उद्योग निर्माण गर्न बाँकी छ । कृषिलाई आधुनिकीकरण गर्न बाँकी छ । शिक्षालाई गुणस्तरीय बनाउन बाँकी छ । स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँच पु¥याउन बाँकी छ । भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न बाँकी छ । सुशासन स्थापित गर्न बाँकी छ । विदेश पलायन रोक्न बाँकी छ । तर बाँकी काम धेरै हुनुको अर्थ भएका काम शून्य हुनु होइन । घर अझै पूरा बनेको छैन भन्दै घरको जग नै खनिएको छैन भन्न मिल्दैन । अन्तिम प्रश्न ३५ वर्षको हिसाब माग्नुस् । अवश्य माग्नुस् । कसले कति खर्च ग¥यो?कहाँ खर्च ग¥यो?कति सडक बने ? कति टिके ? कति विद्यालय बने?कति गुणस्तरीय भए ? कति अस्पताल बने ? कति नागरिकले सेवा पाए ? कति उद्योग खुले ?
    कति रोजगारी सिर्जना भयो ? कति भ्रष्टाचार भयो ? कति पैसा खेर गयो ? यी सबै प्रश्न सोध्नुस् । लोकतन्त्र प्रश्नबाटै बलियो हुन्छ । तर प्रश्न सोध्दा इतिहास नजलाउनुस् । ३५ वर्षमा केही भएन भन्ने भाष्य पनि एउटा राजनीतिक सुविधा हुन सक्छ । किनभने इतिहास मेटेपछि वर्तमानलाई आफूले पहिलोपटक जन्माएको दाबी गर्न सजिलो हुन्छ । तर इतिहास मेटिँदैन । गाउँको कालोपत्रे सडकले इतिहास बोल्छ । विद्यालयको भवनले इतिहास बोल्छ । स्वास्थ्यचौकीको ढोकाले इतिहास बोल्छ । बिजुलीको तारले इतिहास बोल्छ । मोबाइलको स्क्रिनले इतिहास बोल्छ । स्थानीय सरकारको कार्यालयले इतिहास बोल्छ । डोकोमा अस्पताल बोकिने आमाको ठाउँमा आज एम्बुलेन्समा अस्पताल पुग्ने छोरीले इतिहास बोल्छिन् । हिजो लालटिनमुनि पढेको विद्यार्थीले आज कम्प्युटरमा संसार पढिरहेको छ भने त्यो पनि इतिहास हो । 
त्यसैले–
    विकासलाई आलोचना गरौँ, तर विकासलाई अपमान नगरौँ । सरकारलाई प्रश्न गरौँ, तर समाजको यात्रालाई नकार नगरौँ । अझ धेरै गर्न बाँकी छ भनौँ, तर केही पनि भएन भनेर झूट नबोलौँ । किनकि राष्ट्रको विकास कुनै एक सरकारको सम्पत्ति होइन । यो हाम्रा बाउआमाको पसिना हो । हाम्रा हजुरबुबाको त्याग हो । हाम्रा किसानको माटो हो । हाम्रा मजदुरको श्रम हो । हाम्रा शिक्षकको चक र कालोपाटी हो । हाम्रा स्वास्थ्यकर्मीको रात हो । हाम्रा इन्जिनियरको नक्सा हो । हाम्रा जनप्रतिनिधिको अभ्यास हो । हाम्रा नागरिकको कर हो । र सबैभन्दा ठूलो कुरा—यो पुस्तौँ पुस्ताले बोकेर ल्याएको अधुरो सपनाको निरन्तरता हो । त्यसैले ३५ वर्षको इतिहासलाई खरानी भनेर उडाउनेहरूलाई यति मात्र भनौँ—खरानी हेरेर आगो थिएन भन्न सजिलो हुन्छ । तर खरानी बन्नुअघि त्यहाँ आगो थियो कि थिएन भनेर बुझ्न इतिहास पढ्नुपर्छ । नेपालमा अझै आगो निभेको छैन । आगो अब विकासको हुनुपर्छ । आगो अब रोजगारीको हुनुपर्छ । आगो अब उद्योगको हुनुपर्छ । आगो अब सुशासनको हुनुपर्छ । आगो अब समृद्धिको हुनुपर्छ । किनकि नेपालले केही गरेको छैन भन्ने देश होइन—नेपालले धेरै दुःख पार गरेर केही गरेको, तर अझै धेरै गर्न बाँकी रहेको देश हो । र यही फरक बुझ्नु नै इतिहास बुभ्mनु हो ।