२०६४ सालमा चिकित्सा शास्त्र अध्ययन संंस्थानबाट पिएचडी गर्नुभएको वशंवदाम्बा कौडिण्यायनीले गाइघाट उदयपुर स्वास्थ्य केन्द्रबाट पहिलो रोजगारी शुरु गर्नु भयो । २०७९ असोजबाट जिल्ला आयुर्वेद स्वास्थ्य केन्द्र बनेपाको कार्यालय प्रमुखको जिम्मेवारी समाल्नु भयो । ठिक समयमा आहार विहार गर्ने, विहान एकै समयमा उठ्ने र बेलुका एकै समयमा सुत्ने वानीको विकास गर्नु, नियमित व्यायमको साथ साथै ध्यान गरी सकारात्मक सोचको विकास, इन्द्रीयहरुलाई नियन्त्रणमा राख्ने, मानव सेवालाई शिरमा राखेर कार्य गरेको खण्डमा व्यक्तिगत र समाजिक उन्नती हुनुको साथै समाज र राष्ट्रको समेत उन्नती हुने तर्क गर्नु हुन्छ । कार्यालय प्रमुख वशंवदाम्बा कौैडिण्यायनी सँग रेडियो एविसीमा आयुर्वेद स्वास्थ्यको उपयोगीताको बारेमा गरिएको कुराकानीको मुख्य अंश यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।
आयुर्वेद चिकित्सा प्रणाली के हो ? काभ्रे जिल्लामा कसरी सञ्चालन भएको छ ?
आयु भनेको जीवन+बेद (शास्त्र) जीवनको शास्त्र हो । हित अहित, सुख र दुःखको मापदण्ड बनाई वर्णन गर्नु नै आयुर्वेद भनिन्छ । आयुर्वेदको दुई लक्ष्य हुन्छ । व्यक्तिको स्वास्थ्यको रक्षा गर्नु र रोगीको रोगको उपचार गर्नु आयुर्वेद चिकित्सा प्रणाली हो । नेपालमा आयुर्वेदको उपचार ढुङ्गे युगबाट नै शुरुभएको हो । यसको संस्थागत विकास ३ सय ६० वर्ष पहिले प्रताप मल्लको पालामा भएको हो । देशमा ३ सय ८२ वटा आयुर्वेद सेवामुलक संस्थाहरु सञ्चालनमा छन् । ५० आयुर्वेद औषधालय स्थानीय सरकार अन्तरगत, २ प्रदेशमा आयुर्वेद औषधालय, ११ जिल्लामा आयुर्वेद स्वास्थ्य केन्द्र, पालिका अन्तरगत गरी जम्मा ६३ वटा आयुर्वेद स्वस्थ्य संस्थाहरु बागमती प्रदेशमा सेवा दिई रहेका छन् । काभ्रे जिल्लामा पनि २३ प्रकारका आयुर्वेदीक औषधी निःशुल्क प्रदान गरी सेवा लिन आउने नागरिकहरुलाई स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरेका छौँ । दैनिक ओपीडी सेवा समेत उपलब्ध छ ।
व्यक्तिको स्वास्थ्य रक्षा कसरी गर्न सकिन्छ ?
दिनाचार्य, ऋतुचार्य, आहार–विहार, आचार, ऋतु हरितकीमाध्यमबाट विद्यालय आयुर्वेद शिक्षा, जडिबुटी, परिचात्मक कार्यक्रम, मातृ शिशु परिचात्मक कार्यक्रम, पञ्चकर्म सेवा रसायन सेवन, आश्वागन्धा, आमलकी र रोगीको रोगको उपचार गरी व्यक्तिको स्वास्थ्य रक्षा गर्ने कार्य गरिएको छ ।
जिल्ला आयुर्वेद स्वास्थ्य केन्द्र बनेपाले नागरिकलाई उपलब्ध गराएको स्वास्थ्य सेवाहरु के के छन् ?
२३ प्रकारका औषधिहरु निःशुल्क वितरण गरिन्छ । काभ्रे जिल्लाका ९ पालिकाहरुमा स्वास्थ्य सेवा, नागरिक आरोग्य केन्द्र, स्वास्थ्य संस्था सञ्चालन गरी सेवा प्रवाह गरेको छ । बाँकी ४ पालिकामा पनि निकट भविष्यमा सेवा विस्तार गरिने छ । निःशुल्क उपचार अन्तरगत ज्वरो, श्वासनविकार, अम्लपित्त, अतिसार, ग्रहणी उदररोग प्रमेह, मधुमेह, कामला, पाण्डु, रक्तचाप, रक्तविकार, मुत्रविकासर, प्रसुति, बालामृत मृग मदासव र दसमुलतेल निःशुल्क औषधी वितरण गरिने छ ।
नागरिकहरुले सहज रुपले बुझ्ने गरी आयुर्वेदका संदेशहरु बारेमा थप प्रष्ट पारी दिनुसन् ?
“सात्विक खाना (शुद्ध शाकाहारी सजिलै पच्ने खाना खाएमा शरिरलाई स्वास्थ्य राख्दछ । मुटु, मृगौला, उच्च रक्तचाप, मधुमेह जस्ता रोगहुनबाट जोगाउँछ । दिनको खानामा दहि, राति सुत्ने बेलामा दुध विहानी खाली पेटमा पानी खानु स्वास्थ्यको लागि हितकर हुन्छ । खाली पेटमा पानी अमृत सरह हुन्छ । खाना खाए लगत्तै पानी पिउनु विष समान हुन्छ ।”
निकोटीन युक्त मादक तथा संज्ञानाश जन चिजको अनावश्यक सेवा गर्दा रोग लाग्छ । मन, बचन कर्मले सहि आचरण गर्ने व्यक्ति पूर्ण स्वस्थ रहन्छ । स्वस्थ जीवनका चार आधार आचार , विचार, आहार र विहार हो । मनको क्रियाकलापलाई नियन्त्रण गर्ने कला यो हो । यसले शारिरिक, सामाजिक,मानसिक स्वस्थता रहन्छ ।
आयुर्वेदीक औषधीको प्रयोग गर्नु पर्छ भन्ने चेतना फैलउन नसक्नु त राज्यको कमजोरी होनी ?
हरेक विषय बस्तुको उपयोगीताको बारेमा नागरिकले सूसूचित हुन पाउनुपर्छ । यसमा राज्यका समन्धीत निकायको ध्यान जानुपर्छ । राज्यले नागरिकका आवाजलाई गुनासालाई सुनेर सम्बोधन गर्नुपर्छ । केहि कमी कमजोरी भएका छन् त्यसलाई सुधार गर्र्दै जानुपर्छ । चेतनामूलक सन्देश फैलाउन हामी लागि पर्छौ ।