नेपालमा पनि प्रजनन्को सवालमा समय धेरै फेरिसकेको छ । पढाई र आर्थिक अवस्थामा सुधारसँगै ढिलो विवाह गर्ने र थोरै बच्चा पाउने प्रथा शुरु भैसकेको छ । पहिले तारन्तारको असफलपछिको गर्भलाई महत्वपूणर् मानिन्थ्यो, तर अब थोरै, एउटै मात्र बच्चा पाउन थालेको कारण प्रत्येक गर्भ महत्वको हुन थालेको छ । त्यसैले पनि गर्भलाई स्वस्थ्य र सुरक्षित पार्नुपर्छ । सुखद कुरा पछिल्लो समय शहरी क्षेत्रमा मात्र नभई ग्रामीण एवं दुर्गम क्षेत्रमा पनि गर्भजाँच गराउनेहरुको संख्यामा बढोत्तरी आएको छ । तर पनि जिज्ञासा लाग्न सक्छ स्वस्थ्य गर्भ भनेको कस्तो हुन्छ वा कसरी बनाउन सकिन्छ त ?     स्वस्थ्य गर्भबारे जानकारी पाउनु अगाडि स्वस्थ्य र सुरक्षित प्रकारको गर्भावस्थाका आधारभूत कुराहरु थाहा पाउन जरुरी छ । दम्पत्तिले चाहना राखेको खण्डमा विवाहको दुई वर्ष भित्रै गर्भ आउनु पर्दछ । तर यसको लागि विवाह गरेदेखि सँगै बसेको हुनुपर्दछ भने परिवार नियोजनका साधन कुनैपनि साधन अपनाएको हुनुहुँदैन । मानिसको गर्भ ४० हप्ता वा २८० दिनको हुन्छ । अर्थात् नियमित महिनावारी रोकिएको दिनदेखि ९ महिना ७ दिनमा सुत्केरी हुनुपर्दछ । र, यसरी हिसाब गरेको दुई अगाडि देखि एक हप्ता पछाडिको अवधिमा करिब ८० प्रतिशत गर्भवती महिलाको सुत्केरी हुन्छ ।      नियमित गर्भजाँच गर्नुको वा गर्नु पर्नाको मुख्य उद्धेश्य स्वस्थ्य आमा र शिशु नै हो । त्यसमाथि माथि उल्लेख गरे भैंm आजकल कम बच्चा पाउन थालेको कारण गर्भजाँचको महत्व झनै धेरै छ । नियमित गर्भ जाँचको क्रममा गर्भवती महिलामा पहिल्यै देखि कुनै मेडिकल समस्या छ कि वा गर्भावस्थाकै कारण कुनै मेडिकल समस्या देखापर्‍यो कि भनेर पत्ता लगाईन्छ । त्यसैले पनि सम्भव भएसम्म गर्भपूर्व नै विवाहित दम्पत्ति सम्बन्धित प्रसुतीरोग विशेषज्ञसँग सल्लाह परामर्श दिन जानु बुद्धिमानी हुन्छ । गर्भावस्थाको शुरुवातीतिर रगत बग्ने, तल्लो पेट अचाक्ली दुख्ने, ज्वरो आउने, पिसाब पोल्ने, अतिशय उल्टी हुने समस्या हुनसक्छ । यी सबैजसो समस्याले गर्भमा रहेको भ्रुण वा गर्भेशिशुलाई नकारात्मक असर पुग्नसक्छ । गर्भावस्थाको मध्यतिर देखा पर्न सक्ने मधुमेह, उच्च रक्तचाप, रक्तअल्पताले गर्भे शिशुको वृद्धिलाई असर पुर्‍याउने वा कम तौलको शिशु जन्मिने खतरा हुन्छ । गर्भावस्थाको आखिरीतिर महिना नपुग्दै सुत्केरी व्यथा लाग्ने, सुत्केरीपूर्व योनीद्वारबाट रगत बग्ने, कम्पन छुट्ने जस्ता समस्या झनै खतरनाक साबित हुनसक्छ । त्यसो भएर कुनैपनि गर्भ स्वस्थ्य वा सुरक्षित पार्नु छ भने नियमित गर्भजाँचको विकल्प नै छैन ।     नियमित तवरले गर्भ जाँच गर्न गएकै क्रममा गर्भवती महिला तथा गर्भेशिशुलाई स्वस्थ्य राख्न फोलिक एसिड, आईरन, क्याल्सियमको खानुपर्ने तथा टीडी खोप लाउनुपर्ने सल्लाह पाईन्छ । नियमित गर्भजाँचको क्रममा तौल लिने, रक्तचाप नाप्ने, हातखुट्टा सुन्निएको छ छैन हेरिन्छ । जस्तै कि स्वस्थ्य खालको गर्भवती अवस्था औसतमा १० देखि १२ किलो तौल बढ्नु पर्दछ । यसरी गर्भवती महिलाको तौल कम बढ्नु वा बढी बढ्नु पनि राम्रो होइन । त्यसैगरी नियमित तवरमा रगत, पिसाब, अल्ट्रासाउण्ड गराउन सल्लाह पाईन्छ । यी सबै जाँचकै कारणले पनि गर्भवती महिलामा विकसित हुन लागेको वा समस्या नै भैसकेको थाहा हुन्छ । समयमै यस्ता समस्या पत्तालगाई उपचार पाएको खण्डमा गर्भवती महिला र गर्भेशिशु स्वस्थ्य बनाई राख्न मद्धत गर्दछ ।      त्यसो भएर जसरी बिहान बेलुका खाना खान धेरै थोकको जोरजाम गर्नुपर्दछ, प्रत्येक पटकको गर्भ स्वस्थ्य, सुरक्षित बनाउन गर्भावस्थाको शुरुवाती देखि धेरै विचार पुर्‍याउनु पर्दछ । नियमित गर्भजाँचको पाउने सही खालको पोषण शिक्षा, फिजियोथेरापी, दन्त स्वास्थ्यको सल्लाह, सुत्केरीको तयारीबारे सल्लाह निकै महत्वपूणर्ं सल्लाह पाईन्छ । यसको अलावा निगेटिभ रक्तसमूह, जुम्ल्याहा गर्भ बोकेको, गर्भे शिशु उल्टो, तेर्सो भएको, यस अघि सिजेरियनबाट बच्चा पाएको केसमा पनि फरक तवरले व्यवस्थापन गरिन्छ । विवाहको निकै समय पछि गर्भ आएको, पहिले पहिलेको गर्भ तुहिएको, गर्भ बिग्रेको, सानै उमेरमा गर्भवती हुन लागेको वा उमेर ढल्केपछि गर्भ आएको केसमा पनि विशेष सतर्कता चाहिन्छ ।      निकै समय अघि गर्भजाँच, स्वास्थ्यकर्मी, उपचारको सुविधा थिएन । भगवान भरोसाले गर्भवती हुने, सुत्केरी हुने क्रिया भयो । अहिले जति बुभ्mयो झन् गाह्रो भने भैंm प्रत्येक गर्भमा यो समस्या होला कि त्यो होला भनेर धेरै थोकको ख्याल राख्नुपर्ने बेला छ । त्यसैले पनि होला अहिलेका बुहारीले सासुबाट भनाई पनि खेप्नुपर्छ ‘उहिले हामीले त्यतिका बच्चा पायौं केह ीगर्न परेन, आजकलका चाहिँ के के हो के के नानाथरिका कुरा ?’ तर अहिलेको सासुले समय सुहाउँदो कतिपय प्रचलन अपनाउँदै जानुमै बुद्धिमानी छ भन्ने कुरा बुभ्mन आवश्यक छ ।       यदि आमा र बच्चाको दुवैको स्वस्थता चाहने हो भने गर्भावस्थामा मात्र नभई स ुत्केरी बेलामा पनि उत्तिकै ख्याल गर्नुपर्दछ । मुख्य कुरा त घरमै बच्चा पाउने चलनलाई निरुत्साहित नै गर्नुपर्दछ । संस्थागत सुत्केरी गराउनको लागि नेपाल सरकारले प्रोत्साहन स्वरुप निकै सुविधाहरुको व्यवस्था गरेको छ । तालीमप्राप्त प्रसुतीकर्मी, चिकित्सकहरुलाई वैज्ञानिक एवं सुरक्षित तवरले कसरी सुत्केरी गराउने भन्ने सैंद्धान्तिक र व्यवहारिक ज्ञान छ । संक्रमण रोकथाम एवं निर्मलीकरणका उपायहरु सुत्केरी गराउनु पर्ने बारे निकै थाहा छ । तालीमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीहरुले गर्भावस्था तथा सुत्केरी बेलाका खतराका लक्षण चिन्हहरु समयमै थाहा पाउँछन् । अझ कस्तो परिस्थितिमा सिजेरियनबाट मात्र सुत्केरी हुन्छ भन्ने ज्ञान छ  । र, आफ्नो बलबूताले नभ्याएमा समयमै रेफर गर्नुपर्दछ भन्ने हेक्का पनि छ ।      कुरा यत्तिमै सकिँदैन, सुत्केरी पश्चात्को समय पनि आमा तथा नवजात शिशुको लागि महत्वपूणर् छ । सुत्केरी लगत्तै अधिक रक्तश्राव हुने, संक्रमण हुने, ज्वरो आउने, विभिन्न स्तरको मानसिक समस्या देखापर्ने, यथेष्ट मात्रामा दूध नआउने, अधिक जण्डिस देखापर्ने, शिशुले तापक्रम कायम राख्न नसक्ने, कम्पन छुट्ने आदि समस्याले गर्भावस्था र सुत्केरी बेलासम्मको अवधिको गरिएको मेहनत खेर जान सक्छ ।      अतः प्रत्येक गर्भलाई महत्वको मानि, उत्तिकै महत्व दिई गर्भ आउनु अगाडि देखि नै आफ्नो मन खाने चिकित्सक, प्रसुतीकर्मीको निरन्तर अनुगमनमा रही गर्भावस्था, सुत्केरी बेला र प्रसवोत्तर समयलाई राम्रो बनाउन सकेको खण्डमा मात्र आमा र शिशु स्वस्थ हुन जान्छ । एकपटकको गर्भ बिग्रेको खण्डमा विशेषतः प्रभावित महिलाले खेप्नुपर्ने मानसिक एवं शारीरिक तनाव भनिसाध्य छैन । त्यसैले पनि महिला स्वास्थ्यलाई समग्रमा उत्थान गर्नकै लागि पनि प्रत्येक गर्भावस्थाको सुरक्षित व्यवस्थापन गर्न निकै जरुरी छ ।