नेपालको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान, इतिहास र दर्शनलाई प्रतिनिधित्व गर्ने दुई अत्यन्त महत्वपूर्ण आयाम हुन्—न्हूदँ (नेपाल सम्बतको नयाँ वर्ष) र म्हः पूजा (आत्मपूजा) । कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन मनाइने यी दुवै चाडपर्वहरू एकअर्काका पूरक हुन् । एकातिर न्हूदँले सम्पूर्ण राष्ट्र र समाजलाई एकता, परोपकार र मौलिक स्वाभिमानको सूत्रमा बाँध्छ भने, अर्कातिर नेवारसमुदायप्रचलितम्हः पूजाले मानिसलाई आफ्नो आन्तरिक चेतना, शरीर र आत्माप्रति कृतज्ञ रहन सिकाउँछ । (नेपाल सम्बतको नयाँ वर्ष (न्हूदँ) तथा न्हू द महोत्सवका अवसरमा निकालिने परम्परागत सांस्कृतिक र्याषली र हर्षोल्लासपूर्ण उत्सव) १. न्हूदँ (नेपाल सम्बत) को ऐतिहासिकता र राष्ट्रिय महत्त्व नेपाल सम्बत विक्रम संवत् ९३७ (इस्वी संवत् ८७९) कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिनदेखि सुरु भएको हो । यस संवत्का प्रवर्तक राष्ट्रिय विभूतिशङ्खधर साख्वाः हुन् । – ऋणमोचन र सामाजिक न्यायःसाख्वाःले आफ्ना गरिब देशवासीहरूको ऋण चुक्ता गरी उनीहरूलाई दासत्वबाट मुक्त गराएको खुसियालीमा यो संवत् सुरु गरिएको थियो । यो कुनै राजा वा सम्राटको विजयको प्रतीक नभई, एक साधारण नागरिकद्वारा गरिएको अद्वितीय मानवीय सेवाको स्मृतिमा स्थापित विश्वकै सम्भवतः एकमात्र संवत् हो । – मौलिक राष्ट्रिय पहिचानः नेपाल सम्बत नेपालको आफ्नै माटोमा जन्मेको मौलिक राष्ट्रिय संवत् हो । वि.सं.२०६५ मा नेपाल सरकारले यसलाई ’राष्ट्रिय संवत’को रूपमा घोषणा गरेपछि यसको राष्ट्रिय महत्त्व अझ उजागर भएको छ । (नेवार समुदायमा घरको भुइँमा मौलिकमन्दः (मण्डल) बनाएर, इताः (तेलको लामो बत्ती) बालेर र सांस्कृतिक परिधानमा सजिएर आत्मपूजा (म्हः पूजा) गरिने परम्परागत दृश्य) २. म्हः पूजाः दर्शन र आत्म–सचेतना नेवारी भाषामा ‘म्हः’ को अर्थ शरीर र ’दँ’ को अर्थ वर्ष वा समय हुन्छ । म्हः पूजा भनेको केवल भौतिक शरीरको पूजा मात्र नभई शरीरभित्र निवास गर्ने चेतन आत्मा, प्राण र जीवनशक्तिको आराधना हो । – ‘म नै मेरो देवता’ को अवधारणाःसंसारका प्रायः पर्वहरूमा बाहिरी देवी–देवताको पूजा गरिन्छ, तर म्हः पूजामा मानिसले आफ्नै शरीरलाई देवता मानेर पूजा गर्छ । यसले “आफू नै आफ्नो मित्र र आफू नै आफ्नो शत्रु हो” भन्ने सनातन दार्शनिक मान्यतालाई व्यावहारिक रूपमा चरितार्थ गर्छ । – आत्म–मूल्यांकन र कृतज्ञताःहामी वर्षभरि अरूका लागि वा भौतिक काममा व्यस्त रहन्छौं, तर आफ्नो शरीर र मनलाई धन्यवाद दिन बिर्सन्छौं । म्हः पूजाले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्व, सुस्वास्थ्य र जीवन ऊर्जाप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ । – शरीरभित्रको चेतनाको दीप (आत्मदीप)ः म्हः पूजाको दिन बालिने तेलको बत्ती (इताः) र मन्दःको बीचमा बस्नु भनेको केवल मैनबत्ती बाल्नु मात्र होइन; योआफ्नो शरीररूपी मन्दिरमा ‘आत्मा’ नामक ज्योति (दीप) लाई चम्काउनु हो । जब मानिसले आफ्नै शरीरलाई देवता मानेर पूजा गर्छ, तब उसभित्र आत्म–सम्मान, सकारात्मक ऊर्जा र जीवनप्रतिको गहिरो प्रेम जाग्छ । यो नै आत्मदीपको वास्तविक स्वरूप हो । – बाह्य प्रकाशभन्दा आन्तरिक ज्ञानको महत्त्वः संसारमा धेरै प्रकारका पूजा हुन्छन् जहाँ बाहिरी देवतालाई दीप (बत्ती) बालेर खुसी पार्ने गरिन्छ । तर म्हः पूजामा मानिस आफैं दीप बनेर आफ्नो अस्तित्वको सम्मान गर्छ।यसले “म अज्ञानताको अन्धकारबाट ज्ञान र चेतनाको उज्यालो तर्फ बढिरहेको छु” भन्ने आत्मबोध गराउँछ । – वर्षभरिको ऊर्जा र आत्मबलःयो पर्वले मानिसलाई सम्झाउँछ कि जीवनका कठिनाइ र सङ्कटहरू जुन सुकै कठिन भए पनि, तिनीहरूलाई परास्त गर्ने आन्तरिक शक्ति (आत्मदीप) आफ्नै भित्र हुन्छ । परिवारका ज्येष्ठ सदस्यले अक्षता र सगुन दिएर आशीर्वाद दिनु भनेको त्यो आन्तरिक दीपलाई अझ प्रज्वलित र तेजोमय बनाउनु हो । म्हः पूजा भनेको साँच्चै नैएक ‘आत्मदीप’ बन्ने, आफ्ना आन्तरिक विकारहरूलाई पन्छाएर आफ्नो जीवनको ज्योतिलाई चम्किलो र पवित्र बनाउने एक अद्वितीय अनुष्ठान हो । ३. ‘मन्दः’ (मण्डल), पञ्चतत्व र यसको वैज्ञानिकता (म्हः पुजा गर्न बनाउने पञ्च महाभूत र अष्टदल सहित पूर्ण मंद्को तस्बिर) म्हः पूजा गर्दा प्रत्येक व्यक्तिको अगाडि भुइँमा विशेष ज्यामितीय आकृति ‘मन्दः’ (मण्डल) बनाइन्छ । यो मन्दः केवल चित्र मात्र नभई व्यष्टि (मानव शरीर) र समष्टि (सिङ्गो ब्रह्माण्ड) बीचको सम्बन्ध दर्शाउने प्रतीक हो । – पञ्चमहाभूत र स्वास्थ्यःमन्दः निर्माणमा प्रयोग हुने सामग्रीहरूले सृष्टिका पाँच तत्वहरू—पृथ्वी, जल, तेज (अग्नि), वायु र आकाशलाई बुझाउँछन् । मानव शरीर पनि तिनै पञ्चतत्वबाट बनेकाले प्रकृतिको पूजा गरी शरीरमा सकारात्मक ऊर्जा सञ्चित गरिन्छ । – अष्टदल र मानसिक शुद्धीकरणः मन्दः भित्र रहने ८ वटा कमलका पात (अष्टदल) ले मानव मनमा आउने आठ प्रकारका विकारहरू (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मात्सर्य आदि) लाई हटाएर आत्मालाई शुद्ध र जागृत बनाउने संकेत गर्दछ । ४. पौराणिक किम्बदन्तीहरू म्हः पूजा र नेपाल सम्बतसँग केही रोचक लोकविश्वास र किम्बदन्तीहरू पनि जोडिएका छन् ः १. यमराजलाई छलेको कथाः पौराणिक कथा अनुसार, एकपटक यमराज एक व्यक्तिको प्राण लिन आउँदा त्यस घरमा म्हः पूजा भइरहेको थियो । परिवारका सबै सदस्यहरूले ती व्यक्तिको शरीर र आत्मालाई यति धेरै प्रेम र सम्मानका साथ पूजा गरेको देखेर यमराज प्रभावित भए र प्राण नलगी खाली हात फर्किए । यसले म्हः पूजा गर्नाले दीर्घायु र आरोग्य प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास दिलाउँछ । २. बालुवा सुन बनेको कथाः शङ्खधर साख्वाःले विष्णुमती नदीबाट ल्याएको बालुवा अचानक सुनमा परिणत भएको र सोही धनबाट गरिबहरूको ऋण तिरेर नेपाल सम्बत चलाएको किम्बदन्ती लोकप्रिय छ । निष्कर्ष न्हूदँ र म्हः पूजाले बाहिरी र आन्तरिक गरी दुवै पक्षको शुद्धीकरण र जागरणलाई जोड्छन् । न्हूदँले सामूहिक पहिचान, परोपकार र राष्ट्रिय स्वाभिमानको सन्देश दिन्छ भने म्हः पूजाले व्यक्तिगत आरोग्य, आत्म–सम्मान र आध्यात्मिक चेतनाको मार्ग देखाउँछ । यो पर्व केवल नेवार समुदायको मात्र नभई समग्र मानव जातिकै लागि प्रकृति, शरीर र समाजप्रति उत्तरदायी भई बाँच्ने एक उत्कृष्ट जीवन दर्शन हो । सन्दर्भ स्रोतसूची (References) १. वज्राचार्य, डा. चन्दा । “म्हः पूजा र यसको दार्शनिक पक्ष । “प्रकाशितःनेपाल संस्कृति अध्ययन (विभिन्न सांस्कृतिक विशेषाङ्कहरू) । २. तमोट, काशीनाथ । “नेवाः संस्कृति य् म्हः पूजा अले मन्दः या महत्त्व” (नेपालभाषा) । प्रकाशितःन्हूदँ समारोह समिति विशेषाङ्क । ३. ग्वँगः, तेजेश्वर बाबू । “म्हः पूजाः दर्शन, मन्दः र लोकविश्वास । “प्रकाशितःभक्तपुर सांस्कृतिक अध्ययन तथा सांस्कृतिक निबन्ध सङ्ग्रह । ४. Kunwar, Dr. Ramesh Raj. "The Ritual of Mha Puja : Worship of the Self and the Mandala Universe." Published in : Journal of Nepalese Studies, Tribhuvan University. ५. Rospatt, Alexander von & Lewis, Todd. "Mandala as the Body : Esoteric Interpretations of Mha Puja in Newar Buddhism. "Published in : Journal of Asian Studies / Himalayan Research Bulletin. ६. नेपाल सम्बत न्हूदँ समारोह समिति । “राष्ट्रिय संवत र म्हः पूजा विशेषाङ्क” (काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका प्रकाशनहरूमा समाविष्ट लेखहरूः “मन्दःया दार्शनिक अर्थ अले म्हः पूजा” तथा “पञ्चमहाभूत, मन्दः र म्हः पूजा”) ।
