हामी हरेक बिहान एउटा नयाँ दिनको सुरुवात गर्छौं । कसैको ओछ्यानमै चिया पिउने बानी होला, कोही उठ्नासाथ मोबाइलको स्क्रिनमा संसार नियाल्न थाल्नुहोला । तर, के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ ? हाम्रा जिजुबाजे, बज्यैहरूले बिहान उठ्नासाथ सबैभन्दा पहिला आँगनमा निस्केर, तामाको एउटा सानो कलशमा पानी लिएर, उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिने गर्नुहुन्थ्यो । आजको यो आधुनिक र सहरिया दौडधुपमा, हामीमध्ये धेरैलाई लाग्न सक्छ—“यो त केवल एउटा पुरानो धार्मिक परम्परा त हो नि, अन्धविश्वास त हो नि ! बिहानै उठेर सूर्यलाई पानी चढाएर के हुन्छ र ?”                 तर पर्खनुस् ! आज म तपाईंहरूलाई यही परम्पराको भित्री तह उघारेर यस्तो पाटो देखाउँदै छु, जुन थाहा पाएपछि तपाईंको सोच्ने तरिका पूर्ण रूपमा बदलिनेछ । आज म कुरा गर्दै छु, पूर्वीय दर्शनको ‘सूर्य अर्घ’ र आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको ‘स्पेक्ट्रम थेरापी’ कसरी एउटै सिक्काका दुईवटा पाटा हुन् भनेर । यो रोचक वैज्ञानिक यात्राका बारेमा सानो चर्चा गरौं ।                 सबैभन्दा पहिले बुझौँ यो ‘अर्घ’ दिँदा भौतिक रूपमा त्यहाँ के भइरहेको हुन्छ । तपाईंले तामाको भाँडामा जल लिनुभयो, आफ्नो टाउकोभन्दा अलिकति माथि हातलाई उठाउनुभयो र बिस्तारै पानीलाई भुइँमा खसाल्न थाल्नुभयो । जब पानीको त्यो निरन्तर धार हावामा खस्छ, तब त्यसले विज्ञानको एउटा बडो सुन्दर नियमलाई आमन्त्रण गर्छ । त्यो नियम हो—प्रकाशको विच्छेदन (Dispersion of Light) ।                 तपाईं हामीले स्कुलमा पढेका छौँ, सूर्यको प्रकाश बाहिरबाट हेर्दा सेतो देखिन्छ । तर, त्यो वास्तवमा सातवटा विभिन्न रंगहरूको समिश्रण हो । जब यो सेतो प्रकाश हावाबाट बग्दै गरेको पानीको धार वा थोपाहरूमा प्रवेश गर्छ, तब पानीले एउटा प्राकृतिक प्रिज्म (Prism) को काम गरिदिन्छ । पानी भित्र पस्ने बित्तिकै प्रकाशको गति बदलिन्छ र त्यो आफ्नो बाटोबाट अलिकति बाङ्गिन्छ । यसरी प्रकाश बाङ्गिँदा, त्यसभित्र लुकेका सातवटै रंगहरू—रातो, सुन्तला, पहेंलो, हरियो, नीलो, गाढा नीलो र बैजनी—आ–आफ्नो वेभलेन्थ (Wavelength) अनुसार अलग–अलग भएर छुट्टिन्छन् । यसैलाई विज्ञानले भन्छ, स्पेक्ट्रम (Spectrum) ।                 अब कल्पना गर्नुस्, तपाईं पानी चढाउँदै हुनुहुन्छ र त्यो झरिरहेको पानीको धारको पछाडिबाट उदाउँदो सूर्यलाई नियाल्दै हुनुहुन्छ । त्यतिबेला तपाईंको आँखा र शरीरमा सूर्यको कडा प्रकाश परिरहेको हुँदैन, बरु पानीले छानेर पठाएको त्यो सुन्दर सात रंगी ‘स्पेक्ट्रम’ परिरहेको हुन्छ । हाम्रा पुर्खाहरूले यही प्राकृतिक प्रकाशको जादुलाई हजारौँ वर्ष पहिले नै बुझेका थिए र यसलाई दैनिक जीवनको हिस्सा बनाए ।                 अब प्रश्न उठ्छ, “ठीक छ, सातवटा रंगमा प्रकाश छुट्टियो । तर, यसले हाम्रो शरीरलाई के फाइदा गर्छ त ?” यहाँ निर आउँछ आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको एउटा ठूलो विधा, जसलाई भनिन्छ, क्रोमोथेरापी (Chromotherapy) वा कलर थेरापी । प्राकृतिक चिकित्सामा रंगहरूको प्रयोग गरेर रोगको उपचार गर्ने विधिलाई नै क्रोमोथेरापी भनिन्छ ।                 तपाईंहरूलाई एउटा ऐतिहासिक तथ्य थाहा होला । चिकित्सा विज्ञानको इतिहास पल्टाएर हेर्ने हो भने, सन् १९०३ मा डैनिस वैज्ञानिक निल्स रायबर्ग फिन्सेन (Niels Ryberg Finsen) ले एउटा ठूलो अनुसन्धान गरे । उनले के प्रमाणित गरे भने, सूर्यको प्रकाशमा भएका फरक–फरक रंगका किरणहरूले मानव शरीरका कोशिकाहरू (Cells) मा छुट्टाछुट्टै जैविक प्रभाव पार्छन् र कतिपय गम्भीर रोगहरू निको पार्न सक्छन् । यही अनुसन्धानका लागि उनलाई चिकित्साशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार समेत दिइएको थियो । जुन कुराका लागि पश्चिमा जगत्ले नोबेल पुरस्कार दियो, त्यो त हाम्रा ऋषिमुनिहरूले बिहानको नित्य कर्ममै जोडिसकेका थिए ! वैज्ञानिक जर्नल सायन्सडाइरेक्ट (ScienceDirect) मा प्रकाशित हालैका अध्ययनहरूले पनि यसलाई फोटोबायोमोडुलेसन (Photobiomodulation) भन्छन् । यसको मतलब, जब यी सात रंगका किरणहरू हाम्रो छाला र आँखामा पर्छन्, यिनीहरूले हाम्रा कोशिकाहरू भित्र रहेको पावरहाउस, अर्थात् ‘माइटोकोन्ड्रिया’ लाई ब्युँझाउँछन्, जसले गर्दा शरीरमा ऊर्जाको स्तर ह्वात्तै बढ्छ ।                 अनुसन्धानहरूले त यो पनि देखाएका छन् कि स्पेक्ट्रमको हरियो प्रकाशले हाम्रो स्नायु प्रणालीलाई शान्त पारेर माइग्रेन र मानसिक तनाव कम गर्छ । नीलो प्रकाशले उच्च रक्तचाप नियन्त्रण गर्न र साना बच्चाहरूको जन्डिस निको पार्न मद्दत गर्छ । त्यस्तै, रातो प्रकाशले छालाका कोशिकाहरूलाई पुनर्जीवित गर्छ । जब तपाईं सूर्यलाई अर्घ दिनुहुन्छ, तपाईंले यी सबै रंगहरूको एउटा ‘ककटेल थेरापी’ प्राकृतिक रूपमै प्राप्त गरिरहनुभएको हुन्छ ।                 सूर्य अर्घको अर्को एउटा पाटो छ, जसले हाम्रो दिनचर्या र मानसिक स्वास्थ्यलाई नियन्त्रण गर्छ । त्यो हो—हाम्रो शरीरको आन्तरिक घडी, जसलाई विज्ञानको भाषामा सर्काडियन रिदम (Circadian Rhythm) भनिन्छ । हामी सधैँ सोच्छौँ, हामीलाई निद्रा आफ्नै मनलाग्दो हिसाबले लाग्छ । तर त्यस्तो होइन । हाम्रो मस्तिष्कको भित्र एउटा सानो केन्द्र हुन्छ, जसलाई भनिन्छ ’सुप्राकायज्म्याटिक न्युक्लियस’ (SCN) । यो हाम्रो शरीरको ‘मास्टर क्लक’ हो । अमेरिकी स्वास्थ्य संस्था National Institutes of Health (NIH) को जर्नलमा प्रकाशित अनुसन्धानहरू भन्छन् कि जब बिहानको पहिलो प्राकृतिक प्रकाश हाम्रो आँखाको रेटिनामा पर्छ, तब यो मास्टर क्लक सक्रिय हुन्छ । यसले मस्तिष्कलाई सन्देश पठाउँछ — “हेर्नुस्, बिहान भयो ! अब सुत्ने हर्मोन मेलाटोनिन (Melatonin) बनाउन बन्द गर्नुस् ।” बिहान मेलाटोनिन रोकिने बित्तिकै हाम्रो आलस्य हराउँछ, शरीर ऊर्जावान् हुन्छ र मुड फ्रेस हुन्छ । अनि यसको सबैभन्दा रमाइलो नियम के छ भने, बिहान जति चाँडो यो हर्मोन रोकिन्छ, राती ठ्याक्कै त्यति नै सही समयमा (१४ देखि १६ घण्टापछि) शरीरले पुनः मेलाटोनिन बनाउन थाल्छ । यसको सीधा अर्थ हो—यदि तपाईं बिहान सूर्योदयको समयमा अर्घ दिँदै घामको सम्पर्कमा आउनुहुन्छ भने, तपाईंलाई राती अनिद्राको समस्या कहिल्यै हुँदैन । तपाईंलाई गहिरो र सुखद निद्रा पर्छ । के तपाईंलाई अचम्म लागेन ? राती राम्रोसँग सुत्नका लागि बिहानको सूर्यको किरण आवश्यक पर्ने रहेछ !                 यति मात्र कहाँ हो र ? आजभोलि सहरमा बस्ने धेरै मानिसहरू एउटा गुनासो गर्छन् — “मलाई कस्तो दिक्क लागिरहन्छ, ऊर्जा नै आउँदैन, डिप्रेसन जस्तो हुन्छ ।” आधुनिक विज्ञानले यसलाई एउटा नाम दिएको छ — Seasonal Affective Disorder (SAD) अर्थात् मौसमी डिप्रेसन । यो विशेष गरी प्रकाशको कमीले गर्दा हुन्छ ।                 क्लिभल्याण्ड क्लिनिक (Cleveland Clinic) को एक प्रतिवेदन अनुसार, बिहानको सूर्यको किरण आँखामा पर्ने बित्तिकै मस्तिष्कमा सेरोटोनिन (Serotonin) नामको न्यूरोट्रान्समिटरको मात्रा ह्वात्तै बढ्छ । यो सेरोटोनिन भनेको अरू केही होइन, हाम्रो शरीरको प्राकृतिक ‘ह्याप्पी हर्मोन’ हो । यसले हाम्रो मुडलाई खुसी राख्छ, चिन्ता र डरलाई कम गर्छ ।                 त्यसैले, जब तपाईं बिहानै उठेर सूर्यलाई जल चढाउनुहुन्छ, तपाईं केवल पानी मात्र चढाइरहनुभएको हुँदैन, तपाईं आफ्नो मस्तिष्कलाई ’सेरोटोनिन’ को डेलिभरी दिइरहनुभएको हुन्छ, जसले तपाईंको पूरा दिनलाई सकारात्मक र ऊर्जावान् बनाउँछ । र सँगसँगै, छालामा पर्ने त्यो कलिलो घामले भिटामिन ’डी’ को संश्लेषण सुरु गर्छ, जसले तपाईंको हड्डी मात्र होइन, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity) लाई पनि बलियो बनाउँछ ।                 तर, यहाँ निर एउटा बडो महत्त्वपूर्ण कुरा छ । कतिपय मानिसहरू सोध्छन् — “यदि सूर्यको किरण नै लिनु छ भने त दिउँसो १२ बजे छतमा बसेर घाम तापे पनि भइहाल्यो नि, बिहानै किन अर्घ दिनुपर्यो ?” यसको पछाडि पनि एउटा कडा वैज्ञानिक कारण छ । दिउँसोको घाममा ‘अल्ट्राभायोलेट’ (UV) किरणहरूको तीव्रता अत्यधिक हुन्छ । यदि तपाईं दिउँसो सिधै सूर्यतिर हेर्नुहुन्छ भने, त्यसले तपाईंको आँखाको रेटिनालाई स्थायी रूपमा क्षति पुर्याउन सक्छ, जसलाई चिकित्सा विज्ञानमा ‘सोलर रेटिनोपेथी’ भनिन्छ । तर, बिहान सूर्योदयको पहिलो एक घण्टाको घाम एकदमै नरम र जीवनदायी हुन्छ । त्यसमा हानिकारक किरणहरू निकै कम हुन्छन् । त्यसमाथि पनि, जब तपाईं तामाको भाँडाबाट खसिरहेको पानीको धारको बीचबाट सूर्यलाई हेर्नुहुन्छ, तब त्यो पानीले एउटा फिल्टरको काम गर्छ । त्यसले प्रकाशको कडापनलाई सोसेर लिन्छ र तपाईंको आँखासम्म केवल ‘सफ्ट स्पेक्ट्रम’ अर्थात् आँखालाई फाइदा गर्ने किरणहरू मात्र पुर्याउँछ ।                 अर्को कुरा, धातुमा तामा (Copper) नै किन रोजियो त ? तामा एउटा यस्तो धातु हो जसमा प्राकृतिक रूपमै ‘ओलिगोडाइनामिक’ (Oligodynamic) प्रभाव हुन्छ । यसको मतलब, तामाको भाँडामा राखिएको पानी हानिकारक ब्याक्टेरियाहरूबाट मुक्त हुन्छ र यसमा एन्टि–अक्सिडेन्ट गुणहरू आउँछन् । जब त्यो पवित्र जल शरीरको नजिकबाट बग्छ, यसले वरपरको वातावरणलाई पनि शुद्ध बनाउन मद्दत गर्छ ।                 आजको यो अंकबाट हामीले के बुझ्यौँ भने, हाम्रा पुर्खाहरूले धर्म र परम्पराको जुन जग बसालेका थिए, त्यो वास्तवमा जीवनलाई स्वस्थ राख्ने एउटा उच्चकोटीको विज्ञान थियो । जसलाई पूर्वीय दर्शनले ‘सूर्योपासना’ भन्यो, आज पश्चिमा विज्ञानले त्यसलाई ‘नेचुरल लाइट थेरापी’ भन्दै छ । जसलाई हामीले ‘सात चक्रको सन्तुलन’ भन्यौँ, विज्ञानले त्यसलाई ‘स्पेक्ट्रम थेरापी’ को रूपमा स्वीकार गरिरहेको छ ।                 त्यसैले, भोलि बिहान जब तपाईं उठ्नुहुन्छ, मोबाइलको स्क्रिन होइन, आँगनमा निस्केर प्रकृतिको यो विशाल स्क्रिन अर्थात् सूर्य देवलाई हेर्नुहोस् । तामाको एउटा कलशमा जल लिएर, पानीको त्यो सानो झरनाबाट छानिएर आउने सात रंगी किरणलाई आफ्ना आँखाहरूमा र शरीरमा महसुस गर्नुस् । यो कुनै अन्धविश्वास होइन, यो त प्रकृतिसँग जोडिएर निरोगी रहने सबैभन्दा सुन्दर, सरल र वैज्ञानिक जीवनशैली हो ।                 आजको यो अंक कस्तो लाग्यो ? मलाई आशा छ, यसले तपाईंको बिहानीलाई हेर्ने दृष्टिकोण पक्कै बदल्नेछ । आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल राख्नुस्, प्रकृतिसँग जोडिनुस् । यस्तै अर्को रोचक परम्परा र त्यसको वैज्ञानिक रहस्य लिएर पुनः उपस्थित हुनेछु । सबैको जय होस् ।