जर्मनी, युरोपको औद्योगिक तथा बौद्धिक उन्नतिको प्रतीक राष्ट्र, प्राचीन सनातन वैदिक हिन्दु संस्कृति र ज्ञान परम्पराप्रति गहिरो सम्मान राख्छ । यस देशको राष्ट्रिय ध्वजावाहक हवाई कम्पनी लुप्थान्सा (Lufthansa) को नाम र प्रतीकले नै यो सांस्कृतिक पुलको झल्को दिन्छ । “लुप्थान्सा” लाई धेरै पूर्वीय दर्शन अध्ययन अध्यापन गर्ने विद्वान तथा संस्कृतिप्रेमीहरूले संस्कृत शब्द “लुप्त हंस” सँग जोडेर व्याख्या गर्छन् । संस्कृतमा “हंस” ले शुद्धता, ज्ञान र आत्मिक उडानको प्रतीक हंस अर्थात् हाँस पक्षीलाई जनाउँछ । “लुप्त” को अर्थ लुप्त वा उडिरहेको हुन्छ, जसले हावामा उड्ने हंसको कल्पना गर्छ । यद्यपि आधिकारिक रूपमा यो नाम जर्मन “Luft” (हावा) र “Hansa” (हान्सियाटिक व्यापारिक लिग) बाट आएको हो, तर कम्पनीको लोगोमा रहेको चरा र यो लोकप्रिय व्याख्याले जर्मनी र हाम्रो संस्कृतिबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउँछ । यो उदाहरण जर्मनीको प्राचीन वैदिक सनातन धर्मदर्शन प्रतिको आकर्षणको सुरुवाती बिन्दु हो । जर्मनीमा संस्कृत अध्ययनको इतिहास १८औं शताब्दीदेखि नै सुरु भएको देखिन्छ । रोमान्टिक आन्दोलनको समयमा जर्मन विद्वानहरूले संस्कृतलाई इन्डो–युरोपियन भाषा परिवारको आधार मान्दै वैदिक सनातन हिन्दु दर्शनलाई युरोपेली विचारधारासँग जोड्ने प्रयास गरे । यसले इन्डोलोजी (Indology) को विकास गर्यो, जसमा संस्कृत व्याकरण, वेद, उपनिषद्, पुराण, महाकाव्य र दर्शनशास्त्र मुख्य विषय थिए । फ्रिडरिक म्याक्स म्युलर (१८२३–१९००) जर्मनीको यो परम्पराको सर्वश्रेष्ठ प्रतिनिधि हुन् । जर्मन भाषाविद् तथा इन्डोलोजिस्ट म्युलरले संस्कृतको गहन अध्ययन गरे । उनले पेरिसमा युजेन बर्नुफबाट संस्कृत सिके र लन्डन गएर ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीको संग्रहमा रहेका हस्तलिखित ग्रन्थहरूको अध्ययन गरे । उनको सबैभन्दा ठूलो योगदान ऋग्वेद को सम्पादन र प्रकाशन हो । १८४९ देखि १८७४ सम्म उनले ऋग्वेद संहिताको छ खण्डमा पूर्ण सम्पादन प्रकाशित गरे, जसमा सायणाचार्यको १४औं शताब्दीको भाष्य पनि समावेश थियो । यो युरोपमा पहिलो पूर्ण वैज्ञानिक संस्करण थियो । म्युलरले वेदहरूलाई “आर्य परिवारको सबैभन्दा पुरानो साहित्य” माने र तिनलाई केवल धार्मिक होइन, भाषाविद्, दार्शनिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले अध्ययन गर्नुपर्ने बताए । उनको अर्को अमूल्य कार्य “Sacred Books of the East” श्रृङ्खला हो — ५० भन्दा बढी खण्डमा एशियाली धर्मग्रन्थहरूको अंग्रेजी अनुवाद । यसमा उपनिषद्, वेदिक हिम्नहरू, बौद्ध ग्रन्थ र अन्य शास्त्रहरू समावेश छन् । म्युलरले उपनिषद्हरूको अनुवाद र व्याख्या पनि गरे, जसले युरोपेली विद्वानहरूलाई भारतीय दर्शनको ढोका खोलिदियो । उनको कामले संस्कृत ग्रन्थहरूलाई मृत भाषाको संग्रहबाट जीवन्त बौद्धिक परम्परामा रूपान्तरण गर्यो । पूर्वीय विद्वानहरूले उनलाई “कलियुगको वेदव्यास” भने । म्युलरको अनुवादले पश्चिममा तुलनात्मक धर्मशास्त्र (Comparative Religion) को जग बसाल्यो र वैदिक सनातन ज्ञानलाई विश्वव्यापी बनायो । म्युलरको प्रभाव जर्मन विश्वविद्यालयहरूमा अझै देखिन्छ । हाइडेलबर्ग, बर्लिन र बोन जस्ता विश्वविद्यालयका इन्डोलोजी विभागहरूमा संस्कृत पढाइ हुन्छ । विद्यार्थीहरूले पाणिनिको अष्टाध्यायी, कालिदासका रचना, भगवद्गीता, शंकराचार्यका भाष्य, वेदिक मन्त्र र पुराणहरूको अध्ययन गर्छन् । यी कार्यक्रमहरूमा मूल संस्कृत पाठ, व्याकरण, तुलनात्मक भाषाविज्ञान र दर्शन समावेश हुन्छन् । उदाहरणस्वरूप, हाइडेलबर्गको क्लासिकल इन्दोलजी कार्यक्रमले प्राचीन वैदिक सनातन सांस्कृतिक तथा धार्मिक इतिहासमा विशेष जोड दिन्छ । आर्थर शोपेनहावर (१७८८–१८६०) र उपनिषद्को प्रभाव यस सन्दर्भमा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । जर्मन दार्शनिक शोपेनहावरले उपनिषद्हरूलाई आफ्नो जीवनको आलोक र मृत्युको सान्त्वना माने । उनले अनक्वेटिल डु पेरनको ल्याटिन अनुवाद “अपनेक ह्याट” (फारसीबाट ल्याटिनमा अनुवादित उपनिषद्) लाई बारम्बार पढ्थे र टेबलमा राख्थे । शोपेनहावरले लेखेका थिएः “उपनिषद्हरूको अध्ययन जस्तो लाभदायक र उन्नतकारी अरू कुनै छैन । यो मेरो जीवनको सान्त्वना हो र मृत्युको पनि सान्त्वना हुनेछ ।” उनको मुख्य कृति “The World as Will and Representation” मा उपनिषद्को प्रभाव स्पष्ट छ । उपनिषद्को “ब्रह्म” (एक वास्तविकता) र मायाको अवधारणाले उनको “Will” (इच्छा) को अवधारणालाई प्रभावित गर्यो । उपनिषद्मा ब्रह्म एक, अद्वितीय र माया मार्फत बहु रूपमा देखिने कुरा छ, जसलाई शोपेनहावरले “thing–in–itself” (वस्तु स्वयम्) र representation (प्रतिनिधित्व) को रूपमा विकसित गरे । उनले दुःखको कारणलाई इच्छा (Will) मा देखे, जसलाई उपनिषद् र बौद्ध दर्शनको “तृष्णा” सँग तुलना गर्न सकिन्छ । शोपेनहावरले उपनिषद्लाई “मानव ज्ञान र दर्शनको सर्वोच्च उत्पादन” भने र युरोपेली दर्शनमा पूर्वीय विचारको प्रवेश गराए । उनको प्रभावले रिचार्ड वाग्नर जस्ता कलाकारहरूलाई पनि वैदिक सनातन धर्म दर्शनतर्फ आकर्षित गर्यो । यो प्रभावले जर्मन दर्शनलाई मात्र होइन, समग्र युरोपेली विचारधारालाई आध्यात्मिक गहिराइ दियो । शोपेनहावरको माध्यमबाट उपनिषद्को “तत्वमसि”, “अहं ब्रह्मास्मि” जस्ता महावाक्यहरू पश्चिमी दार्शनिक परिदृश्यमा स्थापित भए । जर्मनीमा वेद, पुराण र उपनिषद्को अध्ययन केवल भाषिक होइन, सांस्कृतिक र दार्शनिक छ । वेदिक यज्ञ, छन्द, मन्त्र उच्चारणको वैज्ञानिक विश्लेषण हुन्छ । पुराणहरू मार्फत हाम्रा वैदिक र सनातन धर्मसम्बन्धी मिथक, ज्योतिषशास्त्र, अन्तरिक्ष शास्त्र, कस्मोलोजी र नैतिकता अध्ययन गरिन्छ । आधुनिक समयमा योग, ध्यान र आयुर्वेदको लोकप्रियताले यो परम्परालाई निरन्तरता दिएको छ । जर्मनीको यो सम्मानले सांस्कृतिक आदानप्रदानको महत्व देखाउँछ । म्याक्स म्युलरको अनुवाद र शोपेनहावरको दार्शनिक एकीकरणले पूर्व र पश्चिमबीचको दूरी घटायो । आजका जर्मन विद्यार्थीहरू संस्कृत पढेर प्राचीन ज्ञानबाट प्रेरणा लिन्छन् । लुप्थान्साको उडान जस्तै, जर्मनीको बौद्धिक आकाशमा वैदिक सनातन धर्म दर्शनको “हंस” अमर रूपमा उडिरहेको छ । यो सम्बन्धले विश्वलाई सिकाउँछ कि ज्ञान सीमाहीन हुन्छ । प्राचीन संस्कृत शास्त्रहरूले आधुनिक चुनौतीहरूको समाधान दिन सक्छन् — दर्शन, पर्यावरण, नैतिकता र आध्यात्मिक शान्तिमा । जर्मनीको उदाहरणले अन्य राष्ट्रहरूलाई पनि प्रेरित गर्छ कि संस्कृति आदर गर्दा नै सच्चा प्रगति सम्भव छ ।
