वित्तीय स्वतन्त्रता भनेको व्यक्तिले आफ्नो जीवनयापन, आवश्यकता र भविष्यका लक्ष्यहरू पूरा गर्नका लागि वित्तीय रूपमा अरूमाथि निर्भर हुन नपर्ने अवस्था हो । आजको आधुनिक समाजमा वित्तीय स्वतन्त्रता केवल बैंक ब्यालेन्स बढाउने वा धनी बन्ने विषय मात्र होइन, बरु सुरक्षित, सम्मानित र आत्मनिर्भर जीवन बिताउने बलियो आधार हो । एउटा रोचक उदाहरणः कल्पना गरौँ, दुईजना साथीहरू छन् ( राम र श्याम, दुवैको महिनाको कमाइ ५० हजार रुपैयाँ छ । राम आफ्नो कमाइको ठूलो हिस्सा महँगा ग्याजेट, पार्टी र देखावटी जीवनशैलीमा खर्च गर्छन् र महिनाको अन्त्यमा ऋण खोज्नुपर्ने अवस्थामा पुग्छन् । अर्कोतर्फ, श्याम महिनाको सुरुमै १० हजार रुपैयाँ बचत गरेर लगानी गर्छन् र बाँकी रकमले आफ्नो आवश्यकता टार्छन् । ५ वर्षपछि कम्पनी बन्द हुँदा राम चरम वित्तीय तनावमा पर्छन्, तर श्याम ढुक्क हुन्छन् किनभने उनीसँग केही महिनासम्म बिनाकाम सहजै बाँच्न सक्ने आकस्मिक बचत र लगानी छ । यहाँ श्यामले कमाएको स्वतन्त्रता नै वित्तीय स्वतन्त्रता हो । नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशमा वित्तीय स्वतन्त्रताको महत्व झन् बढ्दो छ । बेरोजगारी, बढ्दो महँगी र सीमित आयका कारण धेरै नागरिक वित्तीय चुनौतीसँग संघर्ष गरिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा वित्तीय स्वतन्त्रताको अवधारणाले व्यक्तिलाई योजनाबद्ध बचत, विवेकपूर्ण खर्च र दीर्घकालीन लगानीतर्फ प्रेरित गर्दछ । १. वित्तीय साक्षरताः यात्राको पहिलो पाइला वित्तीय स्वतन्त्रता प्राप्त गर्ने पहिलो आधार वित्तीय साक्षरता हो । आम्दानी, खर्च, बचत, ऋण र लगानीको सही ज्ञान बिना वित्तीय सफलता सम्भव हुँदैन । उदाहरण ः धेरै मानिस सोच्छन् कि धेरै कमाउनु नै वित्तीय रूपमा सुरक्षित हुनु हो । तर, संसारमा करोडौँको चिट्ठा (लटरी), जितेका आर्य श्रोत अधिक भएका मानिसहरू पनि वित्तीय साक्षरताको अभावमा केही वर्षमै सडकमा पुगेका अनगिन्ती उदाहरण छन् । विद्यालयदेखि नै वित्तीय शिक्षालाई पाठ्यक्रममा कुनै एउटा पाठमा नभई १ वटा विषयनै समावेश गर्न सकिए भविष्यका पुस्ताहरू अझ जिम्मेवार वित्तीय निर्णय गर्न सक्षम हुनेछन् । २. नियमित बचत र लगानी आम्दानीको निश्चित भाग नियमित रुपमा बचत गर्ने र त्यसलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्ने संस्कारले दीर्घकालीन वित्तीय सुरक्षा प्रदान गर्दछ । बैंक बचत, म्युचुअल फण्ड, शेयर बजार, बीमा तथा अन्य वैधानिक लगानीका माध्यमहरू वित्तीय स्वतन्त्रताको यात्रामा महत्वपूर्ण साधन हुन सक्छन् । चक्रवृद्धि ब्याज शक्ति (Power of Compounding)ः प्रसिद्ध वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइनले चक्रवृद्धिलाई “संसारको आठौँ आश्चर्य“ भनेका थिए । यदि एकजना २० वर्षको युवाले महिनाको मात्र २,००० रुपैयाँ सही ठाउँमा लगानी गर्न थाल्छ भने, उनी ४० वर्षको उमेरमा पुग्दा त्यो सानो रकमले विशाल रूप लिइसकेको हुन्छ । लगानीमा ’पैसाले पैसा कमाउँछ’ भन्ने कुरा बुझ्न जरुरी छ । ३. ऋणको सही व्यवस्थापन अनावश्यक ऋणबाट बच्नुपर्छ । उपभोगका लागि अत्यधिक ऋण लिनु वित्तीय दबाबको प्रमुख कारण हो । घिउ र ऋणको दर्शनः नेपाली समाजमा एउटा उखान छ– “ऋण गरेर घिउ खानु” । तर आजको डिजिटल युगमा महँगो ब्याजदरमा ऋण वा क्रेडिट कार्ड लिएर महँगो मोबाइल किन्नु वा भोजभतेर गर्नु वित्तीय आत्महत्या जस्तै हो । ऋण लिनुपरेमा त्यसको उद्देश्य उत्पादनशील र आयवृद्धि गर्ने (जस्तैः व्यवसाय बढाउन वा सीप सिक्न) हुनुपर्छ, जसले भविष्यमा वित्तीय स्थिरता कायम राख्न मद्दत गरोस् । ४. महिला सशक्तीकरण र वित्तीय स्वतन्त्रता महिलाहरूको वित्तीय सशक्तीकरण पनि वित्तीय स्वतन्त्रताको महत्वपूर्ण पक्ष हो । एक अध्ययनको निष्कर्षः जब एउटा पुरुषले कमाउँछ, उसले आफ्नो व्यक्तिगत चाहनामा बढी खर्च गर्न सक्छ । तर जब एउटी महिला वित्तीय रूपमा स्वतन्त्र हुन्छिन्, उनले आफ्नो आम्दानीको झण्डै ९० प्रतिशत हिस्सा परिवारको शिक्षा, स्वास्थ्य र पोषणमा लगानी गर्छिन् । महिलाहरूले शिक्षा, रोजगारी, उद्यमशीलता र सम्पत्तिमाथिको पहुँच प्राप्त गर्दा सिङ्गो परिवार र समाज वित्तीय रूपमा बलियो बन्छ । ५. डिजिटल युग र नयाँ अवसरहरू डिजिटल प्रविधिको विस्तारले वित्तीय स्वतन्त्रताको नयाँ ढोका खोलेको छ । अनलाइन व्यवसाय, फ्रीलान्सिङ, डिजिटल बैंकिङ र ई–कमर्समार्फत आजका युवाहरूले घरमै बसेर आफ्नै क्षमताको उपयोग गरी विश्व बजारबाट आयआर्जन गरिरहेका छन् । दुर्गम गाउँमा बसेको एउटा युवाले पनि इन्टरनेटको माध्यमबाट कोडिङ, डिजाइन वा डिजिटल मार्केटिङ गरेर वित्तीय रूपमा आत्मनिर्भर बन्न सकिरहेको छ । निष्कर्ष वित्तीय स्वतन्त्रता कुनै एक दिनमा वा रातारात प्राप्त हुने ’जादु’ होइन । यो अनुशासित वित्तीय व्यवहार, दीर्घकालीन योजना र निरन्तर प्रयासको परिणाम हो । एउटा चराले गुँड बनाउँदा एक–एक वटा त्यान्द्रो जम्मा गरेझैँ, थोरै थोरै गरेर गरिएको सही बचत र लगानीले नै भविष्यको विशाल वित्तीय सुरक्षाको ग्यारेन्टी गर्दछ । व्यक्ति, परिवार र राष्ट्रको समृद्धिका लागि वित्तीय स्वतन्त्रताको संस्कृति विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो । जब नागरिकहरू वित्तीय रूपमा सक्षम र आत्मनिर्भर हुन्छन्, तब मात्र दिगो विकास र समृद्ध समाज निर्माणको सपना साकार हुन सक्छ । समग्रमा, वित्तीय स्वतन्त्रता केवल सैद्धान्तिक विषय मात्र होइन, यो समाजको तल्लो तहसम्म पुग्नुपर्ने व्यावहारिक आवश्यकता हो । र, नेपालजस्तो मुलुकमा प्रत्येक नागरिकलाई वित्तीय ठाउँबाट वित्तीय साक्षरता र सक्षमताको ठाउँसम्म पु¥याउने अन्तिम र सबैभन्दा भरपर्दो सम्भावना बैक जस्तै सहकारीको माध्यम पनि महत्वपूर्ण रहेको छ । सहकारी प्रस्थानविन्दु – पूँजीको लोकतान्त्रिकीकरण ः ठूला बैंकहरू पुग्न नसकेका गाउँ–गाउँ र टोल–टोलमा सहकारीले साना–साना बचत संकलन गरेर ठूलो पूँजी निर्माण गर्छन् । – उत्पादनशील लगानी ः यसले आम नागरिकलाई अनुत्पादक खर्च वा अनावश्यक ऋणको जालबाट जोगाई स्थानीय स्तरमै उद्यमशीलता, कृषि, र साना व्यवसायमा लगानी गर्न सिकाउँछ । – महिला र विपन्न वर्गको पहुँचः वित्तीय पहुँच नभएका वर्गलाई वित्तीय रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन सहकारीले ’एकका लागि सबै र सबैका लागि एक’ भन्ने भावना जगाउँछ । अन्त्यमा, जबसम्म हाम्रा स्थानीय सहकारीहरू सही सिद्धान्त, अनुशासन, र पारदर्शी व्यवस्थापनका साथ चल्छन्, तबसम्म देशका कुना–कुनामा वित्तीय स्वतन्त्रताको जग बलियो बन्दै जान्छ । सहकारीकै माध्यमबाट सानो बचतलाई सही ठाउँमा परिचालन गरी व्यक्ति, परिवार र अन्ततः सिङ्गो राष्ट्रलाई आत्मनिर्भर र समृद्ध बनाउने सम्भावनालाई साकार पार्न सकिन्छ । त्यसैले, वित्तीय आत्मनिर्भरताको यो यात्रा सहकारीको सुदृढीकरणबाटै सुरु हुन्छ र सफल हुन्छ ।
