कार्ल माक्र्सको प्रसिद्ध कृति “पुँजी” ९म्बक प्बउष्तब०ि आधुनिक राजनीतिक अर्थशास्त्रको सबैभन्दा प्रभावशाली र गहिरो विश्लेषणात्मक ग्रन्थमध्ये एक हो । यस कृतिमा माक्र्सले पूँजीवादी उत्पादन प्रणालीको आधार, संरचना, अन्तरविरोध र त्यसले उत्पन्न गर्ने सामाजिक सम्बन्धहरूको वैज्ञानिक विश्लेषण प्रस्तुत गरेका छन् । यो पुस्तक केवल अर्थशास्त्रको मात्र होइन, सामाजिक दर्शन र वर्गसंघर्षको पनि गहिरो अध्ययन हो । सबैभन्दा पहिले, माक्र्सले वस्तु ९ऋयmmयमष्तथ० को विश्लेषणबाट आफ्नो चर्चा सुरु गर्छन् । उनका अनुसार पूँजीवादी समाजमा सबै चीज वस्तुमा परिणत हुन्छन्, जसको दुई प्रकारको मूल्य हुन्छ—प्रयोग मूल्य ९ग्कभ ख्बगिभ० र विनिमय मूल्य ९भ्हअजबलनभ ख्बगिभ० । प्रयोग मूल्य वस्तुको उपयोगितासँग सम्बन्धित हुन्छ भने विनिमय मूल्य बजारमा वस्तुको साटफेर हुने मूल्य हो । माक्र्सले यस विनिमय मूल्यको आधारमा रहेको श्रम सिद्धान्त ९ीबदयगच त्जभयचथ या ख्बगिभ० लाई विशेष महत्त्व दिएका छन् । उनका अनुसार वस्तुको वास्तविक मूल्य त्यसमा खर्च भएको श्रमबाट निर्धारण हुन्छ । त्यसपछि माक्र्सले अतिरिक्त मूल्य ९क्गचउगिक ख्बगिभ० को अवधारणा प्रस्तुत गर्छन्, जुन पुँजी कृतिको केन्द्रबिन्दु हो । उनले भन्छन् कि मजदुरले आफ्नो श्रमद्वारा उत्पादन गरेको मूल्यभन्दा कम पारिश्रमिक पाउँछ, र बाँकी रहेको मूल्य पूँजीपतिले लिन्छ । यही अतिरिक्त मूल्य नै पूँजीवादी शोषणको आधार हो । उदाहरणका लागि, मजदुरले दिनभर काम गरेर १०० रुपैयाँ बराबरको उत्पादन गर्छ भने उसले ५० रुपैयाँ मात्र पारिश्रमिक पाउँछ, बाँकी ५० रुपैयाँ पूँजीपतिले मुनाफाका रूपमा राख्छ । माक्र्सले पूँजी ९ऋबउष्तब०ि लाई पनि दुई भागमा विभाजन गरेका छन्—स्थिर पूँजी ९ऋयलकतबलत ऋबउष्तब०ि र चल पूँजी ९ख्बचष्बदभि ऋबउष्तब०ि । स्थिर पूँजीमा मेसिन, कच्चा पदार्थ जस्ता वस्तुहरू पर्छन् जसले नयाँ मूल्य सिर्जना गर्दैनन्, जबकि चल पूँजी भनेको श्रम हो, जसले नयाँ मूल्य सिर्जना गर्छ । यही श्रमबाट अतिरिक्त मूल्य उत्पन्न हुन्छ, जसले पूँजीवादी प्रणालीलाई चलायमान राख्छ । यसै सन्दर्भमा, माक्र्सले श्रम विभाजन ९म्ष्खष्कष्यल या ीबदयगच० र यान्त्रिकरण ९ःभअजबलष्शबतष्यल० को प्रभावको पनि विश्लेषण गर्छन् । उनले देखाउँछन् कि औद्योगिकीकरण र मेसिनको प्रयोगले उत्पादन त बढाउँछ, तर मजदुरलाई अझ बढी परनिर्भर र अमानवीय अवस्थामा पु¥याउँछ । मजदुर आफ्नो श्रमको परिणामबाट अलग हुन्छ, जसलाई माक्र्सले विमुखता ९ब्ष्भिलबतष्यल० भनेका छन् । माक्र्सको अर्को महत्वपूर्ण विश्लेषण पूँजी संचय ९ब्अअगmगबितष्यल या ऋबउष्तब०ि हो । उनले भन्छन् कि पूँजीवादी प्रणालीमा पूँजी निरन्तर बढ्दै जान्छ र केही व्यक्तिको हातमा केन्द्रित हुन्छ । यस प्रक्रियाले धनी र गरिबबीचको अन्तर झन् बढाउँछ । पूँजीपतिहरूबीच प्रतिस्पर्धा बढ्दै जाँदा साना पूँजीपतिहरू विस्थापित हुन्छन् र अन्ततः ठूलो पूँजीको वर्चस्व स्थापित हुन्छ । माक्र्सले आर्थिक संकट ९भ्अयलयmष्अ ऋचष्कष्क० को पनि गहिरो विश्लेषण गरेका छन् । उनका अनुसार पूँजीवादमा उत्पादनको क्षमता अत्यधिक हुन्छ, तर उपभोगको क्षमता सीमित हुन्छ । यसले गर्दा वस्तुहरू बिक्री नहुने अवस्था आउँछ, जसलाई अधि–उत्पादन संकट ९इखभचउचयमगअतष्यल ऋचष्कष्क० भनिन्छ । यस्तो संकट पूँजीवादको स्वाभाविक परिणाम हो र समय–समयमा देखा पर्छ । यस सम्पूर्ण विश्लेषणको आधारमा माक्र्सले निष्कर्ष निकाल्छन् कि पूँजीवाद भित्रै गहिरा अन्तरविरोध ९ऋयलतचबमष्अतष्यलक० छन्—जस्तै उत्पादन सामाजिक हुन्छ तर स्वामित्व निजी हुन्छ । यी अन्तरविरोधहरू अन्ततः वर्गसंघर्षमा परिणत हुन्छन् । मजदुर वर्ग ९एचयभितबचष्बत० र पूँजीपति वर्ग ९द्ययगचनभयष्कष्भ० बीचको संघर्ष तीव्र हुँदै जान्छ र अन्ततः पूँजीवादको पतन हुन्छ भन्ने माक्र्सको तर्क छ । “पुँजी” कृति केवल पूँजीवादी अर्थतन्त्रको आलोचना मात्र होइन, यसको वैज्ञानिक विच्छेदन हो । यसले देखाउँछ कि पूँजीवाद स्थायी प्रणाली होइन, बरु ऐतिहासिक रूपमा सीमित र परिवर्तनशील व्यवस्था हो । माक्र्सको यो कृति आज पनि विश्वभर अर्थशास्त्र, राजनीति र समाजशास्त्रमा अध्ययनको केन्द्रमा रहेको छ, किनकि यसले श्रम, उत्पादन र शोषणका आधारभूत प्रश्नहरूलाई उजागर गर्दछ ।
