वैदिक सनातन हिन्दू धर्म, नेपाल र यसको प्रादुर्भाव सँगै भएको हो भन्दा फरक नपर्ला । यही सेरोफेरोमा यसपटक विश्व ध्यान दिवस (ध्यचमि ःभमष्तबतष्यल म्बथ) को बारेमा एउटा सानो चर्चा गरौं । यो एक वैश्विक उत्सव हो जसले ध्यानको महत्वलाई उजागर गर्दछ र यसलाई मानसिक, भावनात्मक तथा आध्यात्मिक स्वास्थ्यको लागि आवश्यक अभ्यासको रूपमा प्रचार गर्दछ । संयुक्त राष्ट्रसंघ (ग्ल्) ले २१ डिसेम्बरलाई विश्व ध्यान दिवस घोषणा गरेको छ, जसको उद्देश्य ध्यानमार्फत व्यक्तिगत शान्ति र वैश्विक सद्भावलाई बढावा दिनु हो । यो दिवस ध्यानको प्राचीन जडहरूसँग जोडिएको छ, संयुक्त राष्ट्रसङ्घको वेबसाइटमा उल्लेख भएको कुरालाई मान्ने हो भने यसको सुरुवात ५,००० ईसा पूर्व (द्यऋभ्) देखि भएको मानिन्छ । ध्यानको अभ्यास प्राचीन मिश्र, चीन, यहुदी धर्म, हिन्दू धर्म, जैन धर्म, शिख धर्म र बौद्ध धर्म जस्ता विभिन्न परम्पराहरूमा पाइन्छ । तर यसको गहिरो जड वैदिक सनातन हिन्दू धर्ममा छ । यो धर्म वेद र पुराणहरूमा आधारित छ, जसले ध्यानलाई राम्रोसँग परिभाषित गरेको छ । नेपाल, जसलाई वैदिक सभ्यताको महत्वपूर्ण केन्द्र मानिन्छ, यस दिवसको प्रादुर्भावमा पनि सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेको छ । विश्व ध्यान दिवसको प्रादुर्भाव, वैदिक सनातन हिन्दू धर्मसँग यसको सम्बन्ध, नेपालको योगदानका बारेमा हाम्रा इतिहासहरु साक्षी छन् जुन कुरा हाम्रा शास्त्रहरूमा उल्लेख छ । ध्यान को प्रभाव सम्बन्धी विभिन्न अनुसन्धानहरु विभिन्न स्रोतहरूमा पढ्न पाइन्छ । जसले ध्यानलाई एक प्राचीन विज्ञानको रूपमा स्थापित गर्दछ । नेपालले पनि विश्व ध्यान दिवस खुल्ला मञ्च लाई प्रयोग गरेर सबैको लागि खुल्ला गरेर मनाएको देख्न पाइयो। खुसी लाग्यो ।      विश्व ध्यान दिवसको औपचारिक प्रादुर्भाव संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा ६ डिसेम्बर २०२४ मा भएको थियो, जब च्भकयगितष्यल ब्रठढरी।द्दठ पारित भयो । यो प्रस्ताव भारतले मुख्य रूपमा प्रायोजित गरेको थियो, जसलाई लाइच्टेन्स्टाइन, श्रीलंका, नेपाल, मेक्सिको र एन्डोरा जस्ता देशहरूले समर्थन गरेका थिए । पहिलो विश्व ध्यान दिवस २१ डिसेम्बर २०२४ मा मनाइयो, जसमा ग्ल् मुख्यालयमा ध्यान सत्रहरू आयोजित भए । यो तिथि डिसेम्बर सोलस्टिस (उत्तरायण) सँग जोडिएको छ, जसले अन्धकारबाट प्रकाशतर्फको यात्रालाई प्रतीविम्बित गर्दछ । संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र अनुसार ग्ल् ले ध्यानलाई मानसिक स्वास्थ्य, तनाव न्यूनीकरण र वैश्विक शान्तिको लागि महत्वपूर्ण मानेको छ, जसलाई क्गकतबष्लबदभि म्भखभयिऊभलत न्यबकि (क्म्न्क), विशेष गरी क्म्न् ३ (स्वास्थ्य र कल्याण) सँग जोडिएको छ ।      ध्यानको इतिहास ५,००० द्यऋभ् देखि सुरु हुन्छ, तर यसको आधुनिक वैश्विक मान्यता हिन्दू र बौद्ध परम्पराहरूबाट प्रेरित छ । वैदिक सनातन धर्मशास्त्रहरूका अनुसार ध्यान सम्बन्धी अभ्यासहरू ७,००० वर्ष पुरानो परम्परासँग जोडिएका छन् । यसअघि मे २१ लाई पनि विश्व ध्यान दिवस मनाइने गरिन्थ्यो, तर ग्ल् को घोषणाले डिसेम्बर २१ लागि आधिकारिक बनाएको छ । नेपालले यस प्रस्तावमा सक्रिय सहभागिता जनाएको थियो, जसले नेपालको आध्यात्मिक विरासतलाई उजागर गर्दछ । वैदिक सनातन हिन्दू धर्म, जसलाई वैदिक धर्म पनि भनिन्छ, ध्यानलाई चित्तको नियन्त्रण र आत्मसाक्षात्कारको माध्यम मान्दछ । यो ’सनातन’ शब्दबाट आउँछ, जसको अर्थ ’अनन्त नियम’ हो । वेदहरू, जसलाई श्रुति पनि भनिन्छ, ध्यानको आधार हुन् । ऋग्वेदमा ध्यानलाई ’ध्यान’ को रूपमा उल्लेख गरिएको छ, जसले मनको एकाग्रतालाई जोड दिन्छ । उपनिषदहरूमा ध्यानलाई गहन रूपमा वर्णन गरिएको छ, जसलाई ऋषिहरूले ध्यानबाटै प्राप्त गरेका थिए । उदाहरणका लागि, मुण्डक उपनिषद् (२.२.६) मा भनिएको छ ः “ॐ धनुर्विविध्य शरानिव सन्दधे मनोऽन्विश्य प्रणवेन । अपानेनैव प्रयोजनं तस्मिन् गृह्णीयात् ।।”      (अर्थः धनुषलाई जस्तै मनलाई एकाग्र बनाएर प्रणव (ओम) मार्फत लक्ष्यमा केन्द्रित गर।) भगवद्गीता, जसलाई स्मृति ग्रन्थ मानिन्छ, ध्यानको व्यावहारिक पक्षलाई जोड दिन्छ । अध्याय ६, श्लोक ११–१२ मा भगवान् कृष्ण भन्नुहुन्छ ः “शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ।। तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ।।”      (अर्थः शुद्ध स्थानमा स्थिर आसन राखेर, मनलाई एकाग्र बनाई इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रण गर्दै योग अभ्यास गर, जसले आत्मशुद्धि हुन्छ ।) पतञ्जलि योगसूत्र, जसलाई वैदिक योगको आधार मानिन्छ, ध्यानलाई ’योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः’ (१.२) भन्दै चित्तका वृत्तिहरूको निरोधको रूपमा परिभाषित गर्दछ । पुराणहरूमा पनि ध्यानको उल्लेख छ, जस्तै विष्णु पुराणमा ध्यानलाई विष्णु भक्तिको भागको रूपमा वर्णन गरिएको छ । भागवत पुराण (११.१४.३२) मा ः “ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ।।”      (अर्थः केहीले ध्यानबाट आत्मालाई देख्छन्, अन्यले सांख्य योग वा कर्म योगबाट ।) हाम्रा शास्त्रहरूमा वर्णित यी भनाइहरूले  प्रमाणित गर्दछन् कि ध्यान वैदिक सनातन धर्ममा आत्मानुशासन र मोक्षको लागि आवश्यक छ । आधुनिक विज्ञानमा ध्यानलाई आईसोमेत्रिक व्यायाम शास्त्र (ष्कयmभतचष्अ भहभचअष्कभ कअष्भलअभ) भनेको छ, जसले मांसपेशी र मनको सम्बन्धलाई अध्ययन गर्दछ ।      त्यसोभए यस्तो अनुपम ज्ञान भएको विज्ञानको नेपालमा कहिले शुरू भयो त ? नेपाल वैदिक सनातन हिन्दू धर्मको जन्मभूमि हो, जसलाई वैदिक ऋषिहरूको ध्यान स्थल मानिन्छ । नेपाल हिमालयको काखमा अवस्थित छ, जसले ब्रह्मा, विष्णु र शिवको त्रिमूर्तिलाई पूजा गर्दछ । जहिले यो भूमिको प्रादुर्भाव भयो तहिले देखि ध्यान र योगको शुरू भयो भन्दा हुन्छ । वैदिक कालमा ऋषिहरूले नेपालका जंगलहरूमा ध्यान गरेका थिए, जसले वेदहरूको रचना गरे । व्यास गुफा, परशुराम गुफा, बराह क्षेत्र, ऋषि कौशिकको जन्म स्थल जसको नामबाट कोशी क्षेत्र प्रख्यात छ, राजर्षि जनक, पछिल्लो समयमा आएर गौतम बुद्ध, पश्चिममा बझाङ देखि, मुस्ताङको हिमा शृंखला सम्म, यी सब प्राचीन समय देखिका तपोभूमि हुन् । हामि सबैलाई थाहा भएकै हो । पशुपतिनाथ मन्दिर जस्ता स्थलहरू वैदिक पूजाको प्रतीक हुन् ।      त्यसैले ध्यान नेपालको संस्कृतिमा गहिरो रूपमा बसेको छ, जसमा विपश्यना र राजयोग जस्ता अभ्यासहरू अहिले पनि समावेश छन् । नेपालले विश्व ध्यान दिवसमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेको छ, जसले यसको आध्यात्मिक विरासतलाई वैश्विक मञ्चमा पुर्याएको छ । यही विरासतलाई निरन्तरता दिंदै विभिन्न संस्थाहरूले योग र ध्यानको शिक्षा अहिले पनि दिईराखेका छन् ।      यी र यस्तै प्रमाणहरू हुन् जसकारण नेपाललाई ’वैदिक हिन्दू सभ्यता’ को जननीको रूपमा चिनिन्छ, जसमा ध्यानलाई जीवन विज्ञानको भाग मानिन्छ । ऋषि वाल्मीकि वा व्यास जस्ता वैदिक ऋषिहरूको प्रभाव नेपालमा छ, जसले ध्यानलाई आत्मसाक्षात्कारको माध्यम बनाएका थिए । हिन्दू र बौद्ध परम्पराको मिश्रणले नेपाललाई ध्यानको वैश्विक केन्द्र बनाएको छ ।      समग्रमा भन्नु पर्दा विश्व ध्यान दिवस वैदिक सनातन हिन्दू धर्मको प्राचीन ज्ञानलाई आधुनिक विश्वसँग जोड्ने पुल हो । यसको प्रादुर्भाव ग्ल् मार्फत भएको छ, जसमा नेपालको योगदान उल्लेखनीय छ । वेद, उपनिषद्, गीता र पुराणहरूले पनि ध्यानलाई चित्त नियन्त्रण र शान्तिको विज्ञान प्रमाणित गर्दछन् । हालैको अनुसन्धानले पनि पुष्टि गरेको छ कि आजको तनावपूर्ण जीवनमा ध्यानले लभगचयउबिकतष्अष्तथ बढाउँछ र भावनात्मक स्थिरता दिन्छ ।      नेपाल जस्ता देशहरूले यसलाई संरक्षण गर्दै वैश्विक सद्भावमा योगदान दिन सक्छन् । यस दिवसले हामीलाई स्मरण गराउँछ कि व्यक्तिगत शान्तिबाट वैश्विक शान्ति सम्भव छ । सबैको जय होस् ।