महाभारत कथामा श्रीकृष्णपछाडि बेजोड बौद्धिक पात्र नै विदुर हुन ।विदुर दासी पुत्र भएका कारण त्यस बखतहस्तिनापुरको राजा हुन पाएनन् । यदि उनीत्यतिबेला राजा हुन्थे भने महाभारतको युद्धपनि हुँदैन थियो होला । विदुर हस्तिनापुरराज्यका सत्यवादी प्रधानमन्त्री थिए , धर्मात्माथिए आजको दृष्टिले उनका बारेमा ब्याख्यागर्दा उनि त्यस युगका दार्शनिक थिए । हाम्रासनातन परम्परामा राज्य संचालनको आधार,नीति नियम हाम्रा पौराणिक शास्त्र हुन् । त्यादर्शन विदुरले हाम्रो समाजलाइ सबैभन्दापहिला दिएका थिए । उनले लिएको नीतिलाइविदुर नीति भनेर आजको समाजले उनलाइचिन्दछ ।चाणक्य भन्दा पहिले हाम्रासभ्यतामा धेरै धेरमहान हस्तिहरुरणनीतिकारहरू थिए । भीष्म, विदुर, मनु,चार्वाक, शुक्राचार्य, बृहस्पति, परशुराम, गगआदि जस्ता धेरै नीति निर्माता छन् । चाणक्यपछि पनि त्यहाँ धेरै महान आचारहरू छनजस्तो भर्तीहरी, हर्षवर्धन, बनभट्ट आदि ।विदुर र उनीहरूको नीतिमा के कस्ता नीतिफरक छन् ती बारे चर्चा गर्दा यो लेख धेरलामो हुन सक्छ । आज मैले महाभारतकथालाई आधार मान्दै विदुरका विशेष २०प्रमुख नीतिहरू समेटेको छु । १. महात्मा विदुरले भनेका छन् कि मन रशरीरमा कष्ट छ, धर्मको उल्लंघन गर्नुपर्दछ,दुश्मनको अगाडि टाउको झुकाउनु पनधनको प्राप्तिलाई त्याग्नु उत्तम हुन्छ।२. महिलाको स्पर्श, सम्पत्ति प्रतिको मोह ,साथीहरुलाई त्याग्नु,यी तीन दोष क्रमशःकाम, लोभ र क्रोधबाट उत्पन्न हुन्छन् ।३ विश्वासको लागि योग्य नभएकाव्यक्तिलाई कहि ल्यै विश्वास नगर्न ु। तर जुनविश्वासको योग्य छ त्यो ज्यादा विश्वास पनिगर्नु हुँदैन । विश्वासबाट उत्पन्न हुने संकटलमूल उद्देश्यलाई नष्ट गर्दछ । अर्थात ज्यादाबिश्वास गर्दा पछि घात पनि हुन सक्छ ।४ संसारका छ वटा सुखहरू छ्न मुख्यसम्पत्ति प्राप्ति हुन्, सदा स्वस्थ रहनु, प्यारीपत्नी हुनु,आज्ञाकारी छोराहरू हुनु, प्रियआफन्त र साथी संगीहुनर सबअभिलाषाहरू पूरा हुनु, यी छ वटालसंसारमा खुशी प्रदान गर्दछन्।५ यदि कोही ज्ञानी मानिसमाथि अपराध गरेरटाढा जान्छ भने शान्तसँग बस्नु हुँदैन किनभनबुद्धिमान् मानिसको हात लामो हुन्छ र बदलालिने बेला आउँछ ।६ क्षमालाई दोष दिनु हुँदैन, क्षमा नै अन्तिमशक्ति हो । क्षमा भनेको कमजोर व्यक्तिको गुणहो र बलियालाई क्षमा गर्नु भूषण हो । ७ काम, क्रोध र लोभ यो तीन प्रकारकानरकमा जानको लागि मार्ग हो अर्थात् शोक ।यी तीन आत्माहरू नष्ट हुने क्रममा छन्,त्यसैले तिनीहरूलाई सधैं टाढा राख्नुपर्दछ ।८ इषर््या, अरूलाई घृणा गर्ने, , असन्तुष्ट,शंकाालु ,कपट निर्भर (अरूमा निर्भर) यी छप्रकारका मानिसहरू सधैँ दुःखी हुन्छन् ।९ असल मानिस र पुरुषमा विश्वास नगनमानिस गुरुहरु बीचमा पनि स्वभावलशंकास्पद छ । कसैलाई विश्वास गर्दैन,साथीहरू त्याग्छ .. त्यो मानिस पक्कै पनि अधर्मी हो।१० जसले राम्रो काम गर्छ र खराब कामबाटअलग रहन्छ, त्यस्तै परमेश्वरमा विश्वास गनर विश्वासयोग्य व्यक्तिहरू सद्गुणपंडितहरूको चिह्न हुन् ।११. जसले आफ्नो सम्मान र सम्मानका कारणखुशीले फुल्दैनन् अरुको फुर्काइमा रम्र्दैनन्, रजब उनी अनादरित हुन्छन् तब क्रोधितहुँदैनन्, र जसको मन गंगाजीको पानी जस्तअकन् जस्तो विचलित हुँदैन, उसलाई ज्ञानीभनिन्छ ।१२. मूर्ख दिमाग भएको नम्र बनेर अर्थातचाप्लुसी गर्ने व्यक्ति थाहा नगरिकन भित्र आउँछ, सोध्दै नसोधी बोल्न थाल्छ, र भरोसायोग्य नभएकाहरूलाई विश्वास गर्दछ। त्यस्ताब्यत्तिबाट टाढा रहनुपर्छ ।१३ जसले धेरै सम्पत्ति, ज्ञान र पद उपाधी पाएरपनि घमण्ड गर्दैन, उसलाई पंडित भनिएको हा।१४ कोही मानिस एक्लै पाप गर्दछ र धेरमानिसहरूले उसको पापलाई चिन्दैनन। उसंगै रमाउँदछन् । जो जसले उ सङ्ग आनन्दलिन्छन्, पछि पापको घडा फुट्दा अरुले दुःखपाउछन् पछि मुक्ति पाउँछन्, तर पापी दोषीहुन्छ । त्यसैले पापीको संगत गर्न हुँदैन ।१५ . धनुर्धारीले छोडेको तीरले कसैलाई मानवा मार्न सम्भव छ, तर ज्ञानीले बुद्धिको प्रयोगगरेर अज्ञानी राजालगायत सम्पूर्ण अधर्मीलाइतहसनहस पार्न सक्छ राष्ट्रलाई दिशानिर्देशगर्न सक्छ ।१६ विदुरले धृतराष्ट्रको व्याख्या गर्दै भन्छन्ःराजन ! जस्तो कि डुङ्गा नदी, गङ्गा, समुद्रकापार जाने एक मात्र साधन हो, त्यस्तै गरी, सत्यस्वर्गमा पुग्ने एक मात्र भ¥र्याङ्ग हो, अरू केहिपनि छैन, तर तपाईं यसलाई बुझ्नुहुन्न ।१७ धर्म मात्र परम कल्याण हो, केवल क्षमाभनेको उत्तम शान्तिको उत्तम मार्ग हो। एउटाअनुशासन अन्तिम सन्तुष्टि हो र अहिंसा मात्रखुशी हो ।१८ विदुरले धृतराष्ट्रलाई भन्छन् राजन! यीदुई प्रकारका व्यक्तिहरूले स्वर्गभन्दा पनिमाथि ठाँउ पाउन सक्छन् ( एक जसलशक्तिशाली भएको बावजुद क्षमा दिनुहुन्छ, रजसले गरिबमा पनि भिक्षा दिन्छ ।१९ काम, क्रोध र लोभ नरकको तीन ढोकाहुन् जसले आत्मालाई नष्ट गर्दछ, त्यसैले तीसबै त्यागिनु पर्दछ ।२०.बुबा, आमा, आगो, आफ्नो आत्मा रगुरुव्यक्तित्व यी पाँच लगनशीलताका साथसेवा गर्नु पर्छ । उत्त भनाईहरु विदुरलधृतराष्ट्रलाई एक्लै राज्य संचालन गर्दै गदा, हस्तिनापुर राज्य सभामा भिष्म , गुरुद्रोणाचार्य , कृपाचार्य सामुन्नेमा भनेका मुख्यकुरालाई विदुरनीतिका रूपमा प्रस्तुत गरेकाछ ।