लोकतन्त्र कुनै स्थिर विरासत होइन ; यो एक निरन्तर अभ्यास हो । यसको सबैभन्दा पुरानो अभिलेखित जरा ५०८–५०७ ईसापूर्वको प्राचीन एथेन्ससम्म पुग्छ, जब क्लिस्थेनिज (ऋभिष्कतजभलभक) को सुधारले नागरिक सहभागितालाई फराकिलो बनाएको थियो । जसलाई आज हामी आधुनिक प्रतिनिधिमूलक लोकतन्त्रको रूपमा चिन्छौं—जुन संविधानवाद र आवधिक निर्वाचनमा आधारित छ–त्यसले सन् १६८८ को गौरवमय क्रान्ति (न्यिचष्यगक च्भखयगितष्यल) पछि बेलायतमा थप सुदृढ संस्थागत स्वरूप ग्रहण गरेको थियो । नेपालको आफ्नै लोकतान्त्रिक यात्रा पनि विभिन्न आरोह–अवरोह र उथलपुथलपूर्ण रहँदै आएको छ । वि.सं. २००७ को ऐतिहासिक परिवर्तनपछि, देशले २०१५ सालमा आफ्नो पहिलो आम निर्वाचन सम्पन्न ग¥यो, जसले जनसार्वभौमसत्ताको औपचारिक अभ्यासलाई चिन्हित ग¥यो । आज हामी संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक व्यवस्थाको अभ्यास गरिरहँदा, हाम्रो लोकतन्त्रको संरचना त स्थापित भएको छ, तर वास्तविक राजनीतिक स्थिरताको खोजी भने अझै अधुरै छ । जेन–जी (न्भल श्) को जागरण र अशान्तिको जोखिम पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा ’जेन जेड’ र युवा पुस्ताको अग्रसरतामा गहिरो रूपान्तरण देखिएको छ । पूर्णतया गणतन्त्रात्मक परिवेशमा हुर्किएको यो जनसांख्यिक वर्ग डिजिटल रूपमा जोडिएको छ र सुशासन, पारदर्शिता, तथा स्वदेशमा अवसरहरूको अभावका विषयमा झन्–झन् मुखर बन्दै गइरहेको छ । सेप्टेम्बर २०२५ को ऐतिहासिक ’जेन जेड’ आन्दोलनका क्रममा यो निराशा चरम विन्दुमा पुगेको हामीले देख्यौं । सामाजिक सञ्जालमा लगाइएको व्यापक प्रतिबन्धबाट सुरु भएको र भ्रष्टाचार, सम्भ्रान्तहरूको दण्डहीनता, तथा राजनीतिक वृत्तभित्रका व्यक्तिहरूको विलासी जीवनशैलीप्रतिको गहिरो आक्रोसबाट उकुसमुकुस भएका युवाहरू सडकमा उत्रिएका थिए । डिजिटल युगको निराशाको अभिव्यक्तिको रूपमा सुरु भएको त्यो आन्दोलन द्रुत रूपमा चर्कियो, जसले अन्ततः तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई राजीनामा दिन बाध्य तुल्यायो र पूर्व प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीको नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार गठनको मार्ग प्रशस्त ग¥यो । यो राजनीतिक संक्रमणले अत्यन्तै त्रासदीपूर्ण मानवीय मूल्य चुकाउनु प¥यो; जसमा ७० भन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाए र यसले हाम्रो राजनीतिक संस्थापनको गहिरो कमजोरीलाई समेत उजागर गरिदियो । आधिकारिक निर्वाचन कार्यतालिकाले आगामी फागुन २१ (मार्च ५) मा प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन हुने पुष्टि गरिसकेको सन्दर्भमा, अब अनुमान र अड्कलबाजीको समय घर्किसकेको छ । अब मतदाताको पूर्व तयारीको आवश्यकता ’यदि’ वा ’कहिले’ भन्ने प्रश्नमा सीमित छैन—यो एक नितान्त तात्कालिक र ज्वलन्त यथार्थ बनिसकेको छ । यदि आगामी निर्वाचनले परिवर्तनप्रतिको जनचाहनालाई प्रतिविम्बित गर्न सकेन र युवापुस्ताबाट चरम आलोचना खेपेको तथा व्यापक रूपमा अस्वीकृत भइसकेको—केपी ओली र परम्परागत पुरानो नेतृत्व—बिना कुनै नवीन र पारदर्शी जनादेश पुनः सत्तामा फर्कियो भने, देशले गम्भीर राजनीतिक टकरावको जोखिम मोल्नुपर्नेछ । मतपेटिकामार्फत सम्बोधन नभएको जनअसन्तोषको यो निरन्तर चक्रले सेप्टेम्बर २०२५ का त्रासदीपूर्ण घटनाहरूलाई समेत उछिनेर एक विशाल र विध्वंसकारी द्वन्द्वको रूप धारण गर्न सक्छ । सच्चा नेतृत्वको परिभाषा थप अस्थिरता रोक्नका लागि, अबको ध्यान सडक प्रदर्शनबाट रणनीतिक चुनावी सहभागितातर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ । यद्यपि, “नयाँ” नेतृत्वको माग पनि ठोस आधार र सारतत्वमा अडिएको हुनुपर्छ । यदि नेतृत्वको नयाँ पुस्ता उदाउने हो भने, उनीहरूलाई निम्न मापदण्डका आधारमा कठोर परीक्षण गरिनुपर्छ । देखावटीपन भन्दा सारतत्व (क्गदकतबलअभ इखभच क्उभअतबअभि)ः राजनीति हाँस्यकलाकार, पपुलिस्ट (लोकरिझ्याइँवादी) वा केवल मनोरञ्जनकर्ताहरूका लागि मञ्च होइन । राष्ट्र सञ्चालन गर्नु एक अत्यन्त गम्भीर कार्य हो जसका लागि संस्थागत बुझाइ आवश्यक पर्दछ । निष्ठा र इमानदारी (क्ष्लतभनचष्तथ) ः नयाँ नेतृत्व भ्रष्टाचारमुक्त हुनुपर्छ, जसको ट्रयाक रेकर्ड बेदाग होस् र जो वित्तीय पारदर्शिताप्रति पूर्ण प्रतिबद्ध होस् । नीतिगत स्पष्टता (एयष्अिथ ँयअगक)ः हामीलाई युवामैत्री रोजगार नीतिहरू तर्जुमा र कार्यान्वयन गर्न सक्ने, विधिको शासन सुनिश्चित गर्न सक्ने र कूटनीतिक सन्तुलन कायम राख्न सक्षम नेताहरूको आवश्यकता छ । क्षमताविनाको आकर्षणले (करिश्माले) मात्र स्थिरता कायम गर्न सक्दैन । खण्डित जनादेश र सतही नेतृत्वले अन्ततः कमजोर गठबन्धन र अवरुद्ध विकासलाई मात्र निम्त्याउँछ । मताधिकारको शक्ति विरोध प्रदर्शनले प्रणालीगत समस्यालाई उजागर गर्न सक्छ, तर मतपत्रले मात्र संरचनात्मक समाधान दिन सक्छ । यदी युवा मतदाताहरू चुनावी प्रक्रियाबाट विमुख भए भने, स्थापित परम्परागत राजनीतिक सञ्जालहरूले नै परिणाममाथि निरन्तर हावी हुनेछन् । लोकतन्त्रले नागरिकहरूबाट आफ्नो सार्वभौम अधिकारको निर्णायक प्रयोगको माग गर्दछ । यसको अर्थ हो । मतदानका लागि दर्ता गर्ने र मतदाता नामावली अद्यावधिक भएको सुनिश्चित गर्ने । सम्पूर्ण उम्मेदवारहरूका घोषणापत्र र विगतका कामको (ट्रयाक रेकर्ड) सूक्ष्म मूल्यांकन गर्ने । गम्भीर तथा सक्षम नेतृत्वलाई जनादेश दिन चुनावको दिन उल्लेख्य संख्यामा मतदान केन्द्रमा उपस्थित हुने । यस अत्यन्तै संवेदनशील दोबाटोमा, राजनीतिक स्थिरता कुनै अमूर्त आदर्श होइन—यो एउटा विकल्प हो । नेपालका युवाहरूले अब अघि सरेर आफ्नो असन्तुष्टिलाई अनुशासित लोकतान्त्रिक कार्यमा रूपान्तरण गर्दै राष्ट्रको भविष्य निर्माण गर्न मतदान गर्ने बेला आएको छ ।
