मातृशक्ति र पितृवंशीय परम्पराको बारेमा हाम्रो समाजमा एक विरोधाभासको स्वर दैनन्दिन सुनिन्छ । आजको अंकमा यसको पछाडिको केही वैज्ञानिक र हाम्रो धर्म दर्शनलाई आधार मानेर छोटो चर्चा गर्न खोजिएको छ । हिन्दू संस्कृति तथा नेपाली समाजमा “मातृशक्ति” को अवधारणा गहिरो रूपमा जडित छ । मातालाई शक्ति, सृष्टि र पालनकर्ताको रूपमा पूजिन्छ, तर वंश परम्परा भने मुख्य रूपमा पिताबाट नै चल्दछ । यस्तो किन होला ? यो प्रश्नले हामीलाई वैज्ञानिक जीवविज्ञान र प्राचीन वेद–पुराणहरूको गहिराइमा डुब्न प्रेरित गर्छ । आजको लेखमा सांस्कृतिक, जैविक र धार्मिक आयामहरूलाई जोड्दै यो विषयलाई समाधान गर्ने कोशिश हुनेछ ।      वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने जीवविज्ञान र वंशानुक्रमको रहस्य वैज्ञानिक रूपमा, वंश परम्परा पितृवंशीय हुनुको मुख्य कारण मानव जेनेटिक्समा निहित छ, विशेष गरी थ् क्रोमोजोम र माइटोकन्ड्रियल डीएनए (mतम्ल्ब्) को संरचनामा । मानव कोशिकामा २३ जोडी क्रोमोजोम हुन्छन्, जसमध्ये ह् र थ् क्रोमोजोमले लिङ्ग निर्धारण गर्छन् । थ् क्रोमोजोम केवल पुरुषबाट पुरुष सन्तानमा हस्तान्तरण हुन्छ, किनकि यो पिताबाट मात्र आउँछ । यसले पितृवंशीय वंशावली ट्र्याक गर्न सजिलो बनाउँछ, जसलाई “प्याट्रिलिनियल सेगमेन्टरी सिस्टम” भनिन्छ । एक अध्ययन अनुसार, थ् क्रोमोजोमको संरचनाले मानव प्रवासन र वंशावलीको इतिहासलाई शान्तिपूर्ण रूपमा व्याख्या गर्छ, जसमा स्त्रीहरूको तुलनामा पुरुषहरूको प्रवासन दर कम हुन्छ । यसले समाजमा पितृवंशीय प्रथालाई मजबुत बनाएको छ, किनकि थ् क्रोमोजोमले जैविक पितृत्व प्रमाणित गर्छ । यसको विपरीत, mतम्ल्ब् माताबाट मात्र सन्तानमा आउँछ, जसले मातृवंशीय वंशावली ट्र्याक गर्छ । यो डीएनए कोशिकाको माइटोकन्ड्रियामा हुन्छ र शुक्रकीटबाट नआउने भएकाले मातृशक्तिको जैविक प्रमाण हो । १९८७ मा गरिएको जनसंख्या जेनेटिक्स अध्ययनले देखाएको छ कि सबै आधुनिक मानवहरूको mतम्ल्ब् एउटै मातृ पूर्वजबाट आएको छ, जसलाई “माइटोकन्ड्रियल इभ” भनिन्छ । यसले मातृशक्तिको महत्वलाई वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित गर्छ, तर समाजमा यो प्रथा कम अपनाइएको छ । किनकि mतम्ल्ब् ले पितृत्व निर्धारण गर्दैन, जबकि थ् क्रोमोजोमले पुरुष वंशलाई स्पष्ट रूपमा जोड्छ । अर्को वैज्ञानिक कारण सामाजिक–जैविक विकास हो । मानव इतिहासमा “बोटलनेक” घटनाहरू (जनसंख्या घट्ने अवस्था) मा थ् क्रोमोजोम र mतम्ल्ब् को मोडेलिङले देखाएको छ कि पुरुषहरूको वंशावली कम विविध छ, जसले पितृवंशीय समाजलाई प्रोत्साहन दिएको छ ।      यसले कृषि क्रान्ति र सम्पत्ति हस्तान्तरणलाई समाजसँग जोडेको छ, जहाँ पुरुषहरूले भूमि र सम्पदा नियन्त्रण गरे । तर मातृशक्ति जैविक रूपमा शक्तिशाली छ, किनकि mतम्ल्ब् ले ऊर्जा उत्पादनमा भूमिका खेल्छ र मातृ स्वास्थ्यले सन्तानको अस्तित्व निर्धारण गर्छ । यी प्रमाण र तथ्यहरुले देखाउँछ कि हाम्रो दर्शनले मातृ र पितृ दुवैलाई महत्व दिन्छन्, तर सांस्कृतिक रूपमा पितृवंश प्रबल भएको छ ।      धार्मिक दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने वेद–पुराणहरूमा मातृशक्ति र पितृवंशमध्ये हिन्दू वेद र पुराणहरूमा मातृशक्तिको महिमा अत्यधिक छ, तर वंश परम्परा पितृवंशीय नै छ । ऋग्वेदको देवी सूक्त (१०.१२५) मा मातृ देवीको शक्तिलाई यसरी वर्णन गरिएको छ ः अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः’ (म रुद्र, वसु, आदित्य र विश्वदेवका साथमा विचरण गरेकी हुन्छु), म नै विश्वकी रचयिता हूँ, म नै शक्ति हूँ, सबै कुरा मैमा समाहित छ । यो सूक्तले मातृशक्तिलाई ब्रह्माण्डीय ऊर्जाको रूपमा चित्रित गर्छ, जसले सृष्टि, पालन र संहारको जिम्मेवारी बोक्छ ।      यसले मातालाई देवीको रूपमा स्थापित गर्छ, जसले जीवनको आधार हो भनेको छ । यजुर्वेद (१२.१५) मा भनिएको छ ः सीदत्वम् मातुः अस्याः उपस्थे विश्वा अग्नि वयुनानि विद्वान्मा एनाम् तपसामा अर्चिषा अभि शोचीः अन्तः अस्याम् शुक्रज्योतिः वि भाहि । “माताको आशीर्वादले आत्मा शुद्ध हुन्छ, माताको सेवा स्वर्ग प्राप्तिको मार्ग हो ।” यसले मातृशक्तिको आध्यात्मिक महत्वलाई जोड दिन्छ । अथर्ववेदमा पनि मातालाई सात प्रकारका माताहरू (सप्तमातृका) को रूपमा सम्मान गरिएको छ ः ब्राह्मी, वैष्णवी, आदि, जसले जीवनका विभिन्न आयामहरू प्रतिनिधित्व गर्छन् । मत्स्य पुराणमा उल्लेख छः “माताको सेवा गरे स्वर्ग मिल्छ, पिताको सेवा गरे मध्यलोक मिल्छ ।” यसले मातालाई उच्च स्थान दिन्छ, तर पितालाई पनि जोड्छ । तर वंश परम्परा पितृवंशीय किन ? मनु स्मृति र अन्य पुराणहरूमा वंशलाई पितृबाट जोडिएको छ, जसमा पुत्रको जन्मलाई वंश निरन्तरताको रूपमा लिइन्छ । अग्नि पुराण (३२५.२०–२२) मा भनिएको छ कि पुत्री कामना गर्नेले पुत्री पाउँछ, तर पुत्र नहुनेले पुत्र पाउँछ, जसले पुत्रलाई वंशको आधार बनाउँछ ।      यसरी समाजमा पितृप्रधानता देखिएको हो, जसमा सम्पत्ति र कुल परम्परा पिताबाट चल्छ । हिन्दू संस्कृतिमा मातृशक्ति देवी रूपमा छ, तर व्यावहारिक समाज पितृवंशीय छ, जस्तै रामायणमा “माता र मातृभूमि स्वर्गभन्दा माथि” भनिए पनि वंश राजा दशरथबाट चल्छ ।      अब प्रश्न उठ्छ, यस्तो किन ? अब त थाहा भयो होला ? यस्तो हुनुमा त शास्त्रिय, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक एबम् बैज्ञानिक कारणहरू पो रहेछन् । वैज्ञानिक रूपमा, थ् क्रोमोजोमले पितृवंशलाई स्पष्ट बनाउँछ भने mतम्ल्ब् ले मातृशक्तिलाई प्रमाणित गर्छ । तर समाजमा पितृवंश प्रबल हुनुको कारण कृषि, युद्ध र सम्पत्ति नियन्त्रण कारण पनि हो, यसो हुनुमा माथि उल्लेखित कारणहरू प्रबल छन् । हिन्दू संस्कृतिमा मातृ तत्वहरू पनि प्रधान छन्, जस्तो कि दक्षिण भारतमा रहेको नायर वंश र नेपालको हिमाली क्षेत्रमा रहेको शेर्पा वंश जहाँ महिलाहरूको प्रधानता समाज र परिवारमा अनि वंश परम्परामा रहेको छ ।      समग्रमा भन्नुपर्दा धार्मिक रूपमा, मातृशक्ति आध्यात्मिक छ, जबकि वंश व्यावहारिक रूपमा हेर्दा पुरुष । देवी पूजा (दुर्गा, काली) ले मातृशक्तिलाई सम्मान दिन्छ, तर विवाह र वंशमा पुरुष प्रधानता छ । यस्तो प्रधानता हिन्दू दर्शनको द्वैततालाई देखाउँछ ः शक्ति मातृ हो, तर व्यवस्था पितृ । आधुनिक समाजमा यो परिवर्तन हुँदैछ, तर जडहरू गहिरा छन् ।      सन्तुलनको आवश्यकता मातृशक्ति र पितृवंशीय परम्पराको वैज्ञानिक प्रमाणहरू (थ् क्रोमोजोम खक mतम्ल्ब्) र धार्मिक उद्धरणहरू (देवी सूक्त, यजुर्वेद) बाट स्पष्ट हुन्छ । यो सांस्कृतिक विकासको परिणाम हो, जसले समाजलाई सन्तुलित बनाउन प्रेरित गर्छ । आधुनिक समयमा, समानता र दुवै वंशको सम्मानले यो विरोधाभासलाई हल गर्न सक्छ । सबैको जय होस् ।